گسترش بیابان‌زایی در استان مرکزی؛ ۴۸۰ هزار هکتار اراضی بیابانی

مناطق بیابانی استان مرکزی

اراضی بیابانی استان مرکزی عمدتاً در ۷ شهرستان از ۱۲ شهرستان این استان پراکنده شده‌اند. شهرستان زرندیه با حدود ۲۳۴ هزار هکتار، بیشترین مساحت بیابانی را به خود اختصاص داده و در رتبه نخست قرار دارد. پس از آن، وضعیت سایر شهرستان‌ها به شرح زیر است:

• ساوه: ۸۳ هزار هکتار
• کویر میقان (اراک): حدود ۵۰ هزار هکتار
• محلات: ۴۳ هزار هکتار
• دلیجان: ۴۰ هزار هکتار
• خنداب و کمیجان: هر کدام حدود ۱۵ هزار هکتار

عوامل اصلی تشدید بیابان‌زایی

رئیس اداره امور بیابان اداره‌کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان مرکزی، عوامل متعددی را در تشدید پدیده بیابان‌زایی در این استان مؤثر می‌داند:

تغییرات اقلیمی و خشکسالی

تغییرات اقلیمی و وقوع خشکسالی‌های ممتد در چند دهه اخیر، کاهش بارندگی و افزایش دما را در پی داشته است. این شرایط به همراه کمبود علوفه، دامداران را به چرای بیش از حد دام در مراتع سوق داده که چندین برابر ظرفیت تحمل مراتع است و از مهمترین عوامل گسترش مناطق کویری محسوب می‌شود.

برداشت بی‌رویه آب و شوری خاک

برداشت‌های بی‌رویه از سفره‌های آب زیرزمینی، منجر به خشک شدن چاه‌ها، قنات‌ها و چشمه‌ها و کاهش شدید سطح آب شده است. همچنین، شور شدن تدریجی خاک در مناطق بیابانی، استقرار گونه‌های گیاهی را دشوار کرده و به کاهش چشمگیر تنوع گونه‌ای منجر شده است.

چالش اعتبارات و اقدامات مقابله‌ای

کمبود شدید اعتبارات استانی و ملی برای اجرای پروژه‌های مقابله با بیابان‌زایی، امکان اقدامات مؤثر و گسترده را محدود کرده است. مبالغ تخصیص‌یافته در مقایسه با حجم عظیم چالش‌های زیست‌محیطی، از جمله پدیده ریزگردها و گردوغبار، بسیار ناچیز و ناکافی است و پاسخگوی نیازهای واقعی مقابله با این بحران نیست.

با وجود محدودیت اعتبارات، فعالیت‌های اجرایی متعددی در سطح اراضی بیابانی استان برای جلوگیری از بیابان‌زایی در دستور کار قرار دارد. این اقدامات شامل:

• نهال‌کاری و بوته‌کاری
• مراقبت و آبیاری سنواتی
• مدیریت روان‌آب‌ها
• احداث بادشکن‌های زنده و غیرزنده
• حفاظت و قرق مناطق حساس

اقدامات سال ۱۴۰۳

در سال ۱۴۰۳، عملیات نهال‌کاری، مراقبت و آبیاری در سطح ۳۵۰ هکتار در شهرستان‌های زرندیه، اراک، محلات و دلیجان اجرا شد. همچنین، ۱۸ کیلومتر بادشکن زنده و غیرزنده در حاشیه کویر میقان اراک و مناطق بیابانی شهرستان محلات احداث گردید که نقش مهمی در تثبیت شن‌های روان و کاهش گردوغبار ایفا می‌کند.

راهکارهای مهار بیابان‌زایی

برای مهار و معکوس کردن روند گسترش بیابان‌زایی، راهکارهای عملی و بلندمدت زیر پیشنهاد می‌شود:

• آموزش و ترویج: آموزش مستمر دامداران و بهره‌برداران مراتع برای رعایت فصل مناسب چرا، کاهش تعداد دام و حفظ تعادل دام و مرتع.
• حفاظت و قرق: تقویت حفاظت و اجرای قرق طولانی‌مدت در عرصه‌های مرتعی و بیابانی حساس به منظور احیای طبیعی پوشش گیاهی.
• تخصیص اعتبارات: تخصیص اعتبارات کافی و پایدار از محل بودجه‌های ملی و استانی برای اجرای پروژه‌های جامع مقابله با بیابان‌زایی.
• حمایت از کشاورزان: تشویق و حمایت از کشاورزان حاشیه مناطق بیابانی و کویری برای جلوگیری از شخم بی‌رویه اراضی و اصلاح الگوی کشت با تأکید بر محصولات کم‌آب‌بر و سازگار با شرایط خشک.

امید است با همکاری دستگاه‌های اجرایی، جوامع محلی و افزایش آگاهی عمومی، بتوان روند گسترش بیابان‌زایی در استان مرکزی را مهار و حتی معکوس کرد.