آیکون خبر

خبر کامل

سودان جنوبی در آستانه بازگشت به جنگ داخلی؛ توافق صلح ۲۰۱۸ در آستانه فروپاشی

سودان جنوبی در آستانه بازگشت به جنگ داخلی؛ توافق صلح ۲۰۱۸ در آستانه فروپاشی

سودان جنوبی، کشوری که از سال ۲۰۱۱ و پس از جدایی از سودان در چرخه‌ای بی‌پایان از خشونت، بحران اقتصادی و ضعف نهادها گرفتار آمده، بار دیگر در آستانه بازگشت به جنگ داخلی قرار گرفته است. توافق صلح سال ۲۰۱۸ که امید به پایان درگیری‌ها را زنده کرده بود، نتوانست ریشه‌های عمیق منازعه را از بین ببرد و اکنون نشانه‌های فروپاشی نظم شکننده در این کشور آفریقایی به وضوح نمایان است.

از تولد در جنگ تا ماندن در بحران

از نخستین روزهای استقلال، سودان جنوبی با تناقضی اساسی مواجه بود. دولتی که از دل یک جنبش مسلحانه متولد شده بود، نتوانست از منطق اسلحه و قبیله فاصله بگیرد. استقلال به جای آغاز دولت‌سازی، به رقابتی بی‌رحمانه برای قدرت میان نخبگانی تبدیل شد که سال‌ها در میدان جنگ زیسته بودند و سیاست را امتداد همان نبرد می‌دیدند.

ضعف نهادها، فقدان یک ارتش ملی یکپارچه، اقتصاد تک‌محصولی وابسته به نفت، فساد گسترده و شکاف‌های عمیق قومی، از همان ابتدا آینده این کشور را با چالش‌های جدی روبه‌رو کرد. اما مهم‌تر از همه، تضاد شخصی و سیاسی میان دو چهره اصلی قدرت، سالوا کر و ریاک مشار، بود که بستر اصلی بحران‌ها را فراهم آورد.

ریشه‌های دشمنی دیرینه: کر و مشار

تنش میان سالوا کر و ریاک مشار به سال‌ها پیش از استقلال و پس از مرگ جان گارانگ، رهبر کاریزماتیک جنبش آزادی‌بخش خلق سودان در سال ۲۰۰۵ بازمی‌گردد. کییر که به ریاست جنبش رسید، با چالش‌هایی در مدیریت ساختار قدرت مواجه شد و مشار با جاه‌طلبی‌های سیاسی بالا، به منتقد و رقیب اصلی او تبدیل گشت.

این رقابت به سرعت رنگ و بوی قومی به خود گرفت. سالوا کر نماینده قبیله دینکا و ریاک مشار نماینده قبیله نوئر بود؛ دو قوم بزرگ و تأثیرگذار سودان جنوبی. در کشوری که هویت ملی هنوز شکل نگرفته بود، این شکاف قومی به ابزاری قدرتمند برای بسیج سیاسی و نظامی تبدیل شد.

جنگ داخلی ۲۰۱۳: فروپاشی رؤیاها

در سال ۲۰۱۳، اختلافات سیاسی به جنگی تمام‌عیار بدل شد که کشور را به مدت پنج سال در آتش فرو برد. این جنگ فاجعه‌بار منجر به کشته شدن حدود ۴۰۰ هزار نفر، آوارگی میلیون‌ها نفر، فروپاشی اقتصاد و تخریب زیرساخت‌های ناچیز کشور شد.

تلاش‌های جامعه جهانی و نهادهای منطقه‌ای به توافق صلح ۲۰۱۸ انجامید؛ توافقی که قرار بود پایان جنگ و آغاز بازسازی باشد. اما این توافق، بیشتر بر یک سازش نخبگانی برای تقسیم قدرت استوار بود تا آشتی ملی و اصلاح ساختار قدرت.

توافقی روی کاغذ، نه در میدان عمل

توافق ۲۰۱۸، اگرچه جنگ را متوقف کرد، اما به ریشه‌های بحران نپرداخت. ادغام نیروهای مسلح، اصلاحات نهادی، عدالت انتقالی و برگزاری انتخابات آزاد، همگی به تعویق افتادند. دولت وحدت ملی به جای نماد همگرایی، به صحنه‌ای از بی‌اعتمادی و رقابت متقابل تبدیل شد.

سال‌ها گذشت و مفاد توافق یکی پس از دیگری معلق ماند. انتخابات بارها به تعویق افتاد، شبه‌نظامیان خلع سلاح نشدند و وفاداری‌های قبیله‌ای همچنان بر منطق دولت‌داری غلبه داشت. در واقع، جنگ متوقف شده بود، اما صلح هرگز ساخته نشد.

تشدید بحران در اواخر ۲۰۲۵ و اوایل ۲۰۲۶

از دسامبر ۲۰۲۵، نشانه‌های فروپاشی دوباره نظم شکننده کشور آشکار شد. درگیری‌ها میان نیروهای وفادار به رئیس‌جمهور و نیروهای وابسته به ریاک مشار شدت گرفت. طبق گزارش سازمان ملل، بیش از ۱۸۰ هزار نفر آواره شدند. در ژانویه ۲۰۲۶، نبردها در ایالت جونقلی و سپس نیل علیا شعله‌ور شد؛ مناطقی راهبردی که نزدیکی آن‌ها به مرز اتیوپی، نگرانی‌ها درباره گسترش منطقه‌ای بحران را افزایش داده است.

اوج بحران زمانی رقم خورد که سالوا کییر دستور بازداشت ریاک مشار و قرار دادن او در حبس خانگی را صادر کرد. اقدامی که مخالفان آن را پایان رسمی توافق صلح دانستند.

«توافق صلح لغو شده است»

اویت ناتانیل بیرینو، معاون رئیس حزب مخالف، در واکنشی صریح اعلام کرد که بازداشت مشار به معنای لغو توافق صلح ۲۰۱۸ است. او تأکید کرد که این اقدام نشان‌دهنده نبود اراده سیاسی برای صلح و بازگشت کشور به منطق زور است.

همزمان، سازمان ملل متحد نیز زنگ خطر را به صدا درآورد. آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل، در بیانیه‌ای کم‌سابقه هشدار داد که سودان جنوبی در آستانه سقوط به ورطه‌ای خطرناک قرار دارد. فرمانده نیروهای حافظ صلح سازمان ملل نیز وضعیت کنونی را حتی خطرناک‌تر از سال‌های پیش از جنگ داخلی توصیف کرد.

انتخابات ۲۰۲۶؛ فرصتی که در حال سوختن است

قرار بود سودان جنوبی در ژوئن ۲۰۲۶ نخستین انتخابات سراسری واقعی خود را برگزار کند و به دوره انتقالی پایان دهد. اما با تشدید درگیری‌ها، این انتخابات نیز در هاله‌ای از ابهام فرو رفته است. تجربه سال‌های گذشته نشان می‌دهد که هر بار بحران امنیتی تشدید شده، انتخابات به تعویق افتاده و مشروعیت سیاسی بیش از پیش فرسوده شده است.

مشکل اصلی آن است که نخبگان حاکم هنوز نتوانسته‌اند از ذهنیت «فرماندهان میدان جنگ» به نقش «مدیران دولت» گذار کنند. سیاست در سودان جنوبی همچنان با منطق حذف، تسلط و بقا تعریف می‌شود، نه با رقابت دموکراتیک و پاسخ‌گویی.

چرا صلح شکست خورد؟

شکست توافق صلح در سودان جنوبی تصادفی نبود. این توافق دارای نقاط ضعف اساسی بود:

  • بر تقسیم قدرت متمرکز بود، نه بر آشتی ملی.
  • به خلع سلاح شبه‌نظامیان نپرداخت.
  • ساختار قبیله‌ای قدرت را حفظ کرد.
  • عدالت انتقالی و پاسخ‌گویی را نادیده گرفت.
  • اصلاحات نهادی را به آینده‌ای نامعلوم موکول کرد.

در نتیجه، کشور میان دو اردوگاه باقی ماند: دولتی که عمدتاً تحت سلطه دینکاهاست و مخالفانی که نوئرها در آن نقش غالب دارند. این شکاف قومی ـ سیاسی، هر بحران سیاسی را به سرعت به بحران امنیتی تبدیل می‌کند.

پیامدهای منطقه‌ای بازگشت جنگ

بازگشت جنگ داخلی در سودان جنوبی، یک مسئله صرفاً داخلی نیست. این کشور در قلب منطقه‌ای قرار دارد که پیشاپیش با بی‌ثباتی دست‌وپنجه نرم می‌کند. گسترش ناامنی می‌تواند اتیوپی، سودان، کنیا و کل شاخ آفریقا را تحت تأثیر قرار دهد. موج جدید پناهجویان، قاچاق سلاح و مداخله بازیگران منطقه‌ای، سناریویی است که به‌سرعت می‌تواند از کنترل خارج شود.

سودان جنوبی امروز بر لبه تیغ ایستاده است. یا رهبران آن به اصلاحات واقعی، وحدت ملی و عبور از منطق قبیله تن می‌دهند، یا کشور بار دیگر به جنگی فرو خواهد رفت که شاید این‌بار بازگشتی از آن نباشد. صلح، نه با توافق‌های کاغذی، بلکه با اراده سیاسی، پاسخ‌گویی، اصلاح ساختار قدرت و اولویت دادن به مردم ساخته می‌شود. در غیر این صورت، شبح جنگ داخلی، که هرگز این کشور را ترک نکرده، به واقعیتی خونین تبدیل خواهد شد.

شناسنامه خبر:

درباره هوش‌مصنوعی دست‌اول:

تمامی اخبار دست‌اول توسط دستیار هوش مصنوعی «هوشنگ» پردازش، صحت‌سنجی، خلاصه و بازنویسی شده است. هوشنگ هر روز با داده‌های جدید آموزش داده می‌شود و با نظارت دقیق انسانی و سردبیری دست‌اول در حال بهتر شدن است.
شما می‌توانید از چت‌بات و سایر ابزارهای هوشنگ به صورت رایگان استفاده کنید.

دسترسی رایگان به هوشنگ ↗