معماری جدید انرژی اروپا: یونان و آمریکا در کانون گذار از وابستگی به روسیه

سال ۲۰۲۵ را می‌توان نقطه عطفی در تکامل روابط انرژی فراآتلانتیک و تغییر استراتژیک بلندمدت اروپا در مواجهه با چالش‌های انرژی دانست. آنچه در سال ۲۰۲۲ به عنوان واکنشی اضطراری به اختلالات شدید انرژی پس از حمله روسیه به اوکراین آغاز شد، اکنون به یک تحول ساختاری در امنیت انرژی اروپا تبدیل شده است. ششمین مشارکت برای همکاری انرژی فراآتلانتیک، که در ماه نوامبر در آتن برگزار شد، این تغییر را با گردآوری وزرای انرژی، مقامات ارشد ایالات متحده و رهبران بخش خصوصی برای تمرکز بر تنوع‌بخشی به منابع انرژی اروپا، به وضوح نشان داد.

چالش اصلی پیش روی اروپا و ایالات متحده، فراتر رفتن از هم‌سویی مفهومی و تضمین ارائه عملی در حوزه زیرساخت‌ها، بازارها و سرمایه‌گذاری‌هایی است که می‌توانند امنیت انرژی اروپا را برای دهه‌های آینده حفظ کنند.

شکستن دیوار وابستگی به گاز روسیه

تصمیم اروپا برای کاهش وابستگی به گاز روسیه، از سال ۲۰۲۲ هم از منظر استراتژیک و هم از منظر اخلاقی، بسیار حائز اهمیت بود. سال‌ها، مدل انرژی این قاره بر فرضی شکننده استوار بود: منابع ارزان‌قیمت روسیه به عنوان یک امر بدیهی تلقی می‌شدند. عواقب کامل این وابستگی زمانی غیرقابل انکار شد که روسیه با محدود کردن جریان خطوط لوله، دستکاری شرایط قرارداد و استفاده از اختلالات عرضه به عنوان سلاح، انرژی را به ابزاری برای فشار سیاسی تبدیل کرد.

پس از آن، اروپا مسیر متفاوتی را انتخاب کرد و اذعان داشت که دیگر نمی‌توان آسیب‌پذیری‌های اقتصادی و استراتژیک را نادیده گرفت. در سال ۲۰۲۱، روسیه حدود ۴۰ درصد از واردات گاز اتحادیه اروپا را تأمین می‌کرد؛ اما تا سال ۲۰۲۴، این رقم به حدود ۱۱ درصد کاهش یافت. در همین راستا، اتحادیه اروپا هفته گذشته رسماً قوانین الزام‌آوری را برای قطع کامل واردات گاز روسیه تصویب کرد؛ قانونی که واردات گاز طبیعی مایع (LNG) از اوایل سال ۲۰۲۷ و واردات گاز از طریق خط لوله در اواخر همان سال را ممنوع خواهد کرد.

معماری انرژی اروپا در دستان آمریکا

در میانه این گذار، ایالات متحده قاطعانه وارد عمل شد. صادرات گاز طبیعی مایع (LNG) ایالات متحده که در سال‌های ۲۰۲۲ و ۲۰۲۳ به اروپا انجام شد، به تثبیت بازارها در برهه‌ای از تنش‌های حاد کمک کرد. اما اهمیت نقش ایالات متحده فراتر از حمایت‌های اضطراری است؛ انرژی صادراتی ایالات متحده به ستون ساختاری معماری امنیتی اروپا تبدیل شده است.

در سال ۲۰۲۴، آمریکا بزرگترین تأمین‌کننده گاز طبیعی مایع اتحادیه اروپا بود و تقریباً ۴۵ درصد از کل واردات گاز طبیعی مایع این بلوک را تأمین می‌کرد. در سال ۲۰۲۵، سهم ایالات متحده از واردات گاز طبیعی مایع اتحادیه اروپا به تقریباً ۶۰ درصد رسید که نشان‌دهنده تعمیق ادغام انرژی فراآتلانتیک است. چنین پیشرفتی مستلزم رهبری پایدار در هر دو سوی اقیانوس اطلس بوده است. ایالات متحده تشخیص داده که حمایت از گذار انرژی اروپا، هم تاب‌آوری بروکسل و هم انسجام اتحاد فراآتلانتیک را تقویت می‌کند.

صعود یونان: از حاشیه تا متن در نقشه انرژی اروپا

ظهور یونان در این چشم‌انداز جدید، یکی از مهم‌ترین و غیرمنتظره‌ترین تحولات چند سال گذشته است. کشوری که زمانی در حاشیه سیستم انرژی اروپا قرار داشت، امروز در کانون آن قرار گرفته است. یونان اکنون به منطقه‌ای حیاتی برای گاز طبیعی مایع آمریکا به اروپا تبدیل شده است.

• در سال ۲۰۲۵، بیش از ۸۰ درصد از واردات گاز طبیعی مایع یونان از ایالات متحده تأمین می‌شد که تقریباً دو برابر سطح سال قبل است.
• انتقال LNG رویتوسا و شناور گازسازی در الکساندروپولیس به دارایی‌های تثبیت‌کننده اصلی برای کشورهای مرکزی و جنوب شرقی اروپا تبدیل شده‌اند.
• این تحول، صرفاً یک رخداد جغرافیایی نیست، بلکه نتیجه انتخاب‌های آگاهانه سیاسی، اصلاحات نظارتی و اجرای به موقع یونان است.

در سال ۲۰۲۰، یونان تقریباً ۶ میلیارد متر مکعب گاز وارد کرد و تقریباً هیچ گازی صادر نکرد. اما در سال ۲۰۲۴، این کشور برای اولین بار در تاریخ مدرن خود به یک صادرکننده خالص انرژی تبدیل شد؛ در آن بازه زمانی، جریان ورودی از ۱۷ میلیارد متر مکعب فراتر رفت و ۱۱ میلیارد از آن به کشورهای همسایه صادر شد. یونان دیگر مصرف‌کننده در حاشیه سیستم نیست. این کشور یکی از طراحان نقشه جدید انرژی اروپا است، کشوری که همسایگانش برای ثبات، دسترسی و اتصال به انرژی به این بازیگر متکی هستند.

این تغییر سیاست که توسط دولت یونان و شرکای ایالات متحده در سراسر منطقه هدایت شده، تأثیرات ملموسی بر مصرف‌کنندگان اروپایی داشته است. نوسانات بازار کاهش یافته و تنوع در عرضه و آسیب‌پذیری در برابر دستکاری‌های خارجی به میزان زیادی کاهش یافته است. پیش‌بینی‌هایی مبنی بر اینکه قطع وابستگی به گاز روسیه به رقابت‌پذیری اروپا آسیب می‌رساند، محقق نشده است.

کریدور عمودی: شریان حیاتی برای اروپا

با این حال، مقرون‌به‌صرفه بودن انرژی وارداتی همچنان یک چالش است. حتی با وجود اینکه قیمت عمده گاز از اوج خود در سال ۲۰۲۲ کاهش یافته، اما همچنان بهای آن بالاتر از سطوح قبل از بحران است. به همین دلیل است که اروپا ساخت کریدور عمودی، شبکه خط لوله‌ای که یونان را به بلغارستان، رومانی، مجارستان، اسلواکی، مولداوی و اوکراین متصل می‌کند، را در اولویت قرار داده است. هنگامی که این کریدور به طور کامل عملیاتی شود، ۱۰۰ میلیون اروپایی اجازه خواهند داشت تا گاز غیر روسی را به دست آورند.

برای اوکراین، این کریدور صرفاً یک پروژه انرژی نیست، بلکه یک شریان حیاتی استراتژیک است که آینده این بازیگر را در چارچوب سیستم امن اروپایی تثبیت می‌کند. گام‌های بعدی گسترش تفاهم‌نامه‌های تجاری، هماهنگ‌سازی مقررات و تسریع ارتقاء فنی است تا این کریدور به عنوان ستون فقرات واقعی عرضه متنوع اروپا عمل کند.

از منظر یونان، این به معنای انکار گذار به انرژی‌های تجدیدپذیر نیست، بلکه تلاشی برای مدیریت مسئولانه این فرایند است. تأمین قابل اعتماد انرژی در طول دوره گذار ضروری است، به ویژه که اروپا با چالش سه‌گانه کربن‌زدایی، مقرون‌به‌صرفه بودن و امنیت دست و پنجه نرم می‌کند.

هم‌زیستی انرژی و فناوری: آینده‌ای پایدار

استراتژی داخلی یونان منعکس‌کننده فلسفه عمیقی است که به طور فزاینده‌ای در سراسر اروپا قابل تأمل است. کیریاکوس میتسوتاکیس، نخست‌وزیر یونان، از تدوین سیاست انرژی به عنوان انتخابی بین تصمیمی ایدئولوژیک و ضرورت عملی اجتناب کرده است. او مسیر متعادلی را برای گسترش انرژی‌های تجدیدپذیر، نوسازی شبکه برق و سرمایه‌گذاری در ارتباطات منطقه‌ای دنبال کرده و در عین حال اطمینان حاصل کرده که گاز طبیعی در مسیر حرکت قاره به سمت اهداف اقلیمی خود، در دسترس و مقرون به صرفه باقی بماند.

در این میان، تغییری عمیق‌تر در حال وقوع است. انرژی در حال تبدیل شدن به پایه پنهان قدرت فناوری است. هوش مصنوعی، محاسبات پیشرفته و زیرساخت‌های ابری، همگی به مقادیر زیادی انرژی قابل اعتماد و کم‌هزینه نیاز دارند. دسترسی به این میزان انرژی مشخص خواهد کرد که کدام مناطق در نوآوری پیشرو هستند و کدام مناطق عقب مانده‌اند.

توانایی اروپا برای رقابت در اقتصاد جهانی مبتنی بر هوش مصنوعی به تأمین انرژی فراوان و پایدار منوط است. از این منظر، ظهور یونان به عنوان قطب انرژی منطقه‌ای مستقیماً با آینده فناوری اروپا تلاقی می‌کند. زیرساخت‌ها و مهارت‌های سرمایه انسانی که اکنون در حال ساخته شدن هستند، نه تنها موتور امنیت، بلکه بستری برای رقابت بلندمدت نیز قلمداد می‌شوند.

این تحولات بر لزوم همکاری‌های انرژی فراآتلانتیک مبتنی بر نیت مشترک تأکید دارد. سال ۲۰۲۵ نه تنها به عنوان سالی که اروپا جدایی خود از گاز روسیه را تسریع کرد، بلکه به عنوان لحظه‌ای ثبت شد که مشارکت فراآتلانتیکی وارد مرحله جدیدی گشت که با چشم‌انداز استراتژیک بلندمدت تعریف می‌شود. حال باید در سال ۲۰۲۶ زمینه را برای هم‌سویی به سوی پیشرفت پایدار فراهم کرد. یونان، ایالات متحده و شرکای اروپایی آمریکا در این زمینه باید پروژه به پروژه و کریدور به کریدور با هم همکاری کنند تا انرژی را برای نسل‌های آینده تضمین نمایند.