سفر احمد الشرع به مسکو: آغاز شراکت محتاطانه سوریه و روسیه

احمد الشرع، رئیس‌جمهور سوریه، در دومین سفر خود به مسکو پس از به قدرت رسیدن، پیام‌های سیاسی مهمی را به کرملین منتقل کرد. این سفر که فراتر از یک دیدار تشریفاتی بود، نشان‌دهنده فصل جدیدی در روابط دمشق و مسکو است؛ فصلی که دیگر بر پایه قیم‌مآبی نیست، بلکه بر شراکت محتاطانه و منافع متقابل بنا شده است.

پایان رابطه قیم‌مآبانه؛ آغاز شراکت محتاطانه

سخنان نمادین احمد الشرع در دیدار با ولادیمیر پوتین در کرملین، مبنی بر ناکامی قدرت‌های نظامی در رسیدن به مسکو، در نگاه اول ممکن است غافلگیرکننده به نظر برسد، به خصوص از زبان فرماندهی که نیروهایش در گذشته هدف بمباران جنگنده‌های روسی قرار گرفته بودند. اما این اظهارات، با لحنی محاسبه‌شده و صداقت سیاسی بیان شد که نشان از تغییر رویکرد دمشق دارد.

مسکو، با پذیرش واقعیت سقوط بشار اسد، اکنون به دنبال بازتعریف رابطه با سوریه است؛ رابطه‌ای که بر پایه برابری و منافع متقابل شکل گیرد. سوریه نیز در این چارچوب، روسیه را به عنوان بخشی از راهبرد تنوع‌بخشی دولت جدید خود می‌بیند؛ کشوری که به دوستان متعدد نیاز دارد اما نمی‌خواهد دوباره به مهره‌ای در بازی‌های ژئوپلیتیکی قدرت‌های بزرگ تبدیل شود. روسیه نیز در مقطع کنونی، آمادگی نقش‌آفرینی در همین چارچوب را دارد.

از منظر دمشق، این انتخاب کاملاً عمل‌گرایانه است. روسیه به عنوان شریک نظامی دیرینه، بخش قابل توجهی از تسلیحات ارتش سوریه را تأمین کرده و نیروهای سوری برای استفاده از آن‌ها آموزش دیده‌اند. برای تثبیت صلح، سوریه به پشتیبانی میدانی نیاز دارد و افسران پلیس نظامی روسیه که کارآمدی خود را نشان داده‌اند، اکنون هشت پست دیده‌بانی بین قنیطره و بلندی‌های جولان را اداره می‌کنند. همچنین، گفت‌وگوهایی برای استقرار نیروهای نظارتی روسیه جهت تثبیت جنوب سوریه در جریان است که همزمان با مذاکرات حساس با اسرائیل پیش می‌رود.

مسکو؛ دروازه باز دمشق به جهان

دمشق در تلاش است تا درهای کشور را به روی جهان بگشاید، اما با گزینه‌های محدودی روبروست. کرملین، همزمان با مذاکرات بر سر پایگاه‌های نظامی روسیه در سوریه، آمادگی خود را برای ارائه کمک‌های اقتصادی و ارسال محموله‌های غلات نشان داده است. قابل ذکر است که روسیه حدود ۲۰ میلیارد دلار در بخش‌های مولد سوریه از جمله انرژی، زیرساخت و تأسیسات صنعتی سرمایه‌گذاری کرده که نیازهای بلندمدت این کشور را پوشش می‌دهد.

معادلات بین‌المللی نیز به نفع مسکو است. کرسی دائمی روسیه در شورای امنیت سازمان ملل، اهرم مهمی برای حمایت از دولت جدید سوریه به شمار می‌رود و این کشور همچنان بازیگری تأثیرگذار در معادلات منطقه‌ای است. منافع آمریکا و روسیه در سوریه تا حد زیادی هم‌پوشان شده و پایان حضور ایران در سوریه، برای هر دو طرف مایه آسودگی خاطر بوده است. واشنگتن و مسکو برای دولت جدید سوریه در مسیر بازگرداندن ثبات و تمامیت ارضی آرزوی موفقیت دارند؛ امری که با خروج حمایت آمریکا از «نیروهای دموکراتیک سوریه» به رهبری کردها تأیید شد. این تحول منجر به ترک پایگاه روسیه در قامشلی شد، اما نیروها اکنون به اوکراین منتقل شده‌اند، جایی که بیش از همه به آن‌ها نیاز است.

پیوندهای شخصی نیز در این رابطه نقش مهمی ایفا کرده‌اند. در نخستین سفر الشرع به مسکو در سال ۲۰۲۵، ماهر الشرع، برادر بزرگ‌تر رئیس‌جمهور و دبیرکل نهاد ریاست‌جمهوری سوریه، حضور داشت. ماهر تا سال ۲۰۲۲، زمانی که احمد درگیر «جهاد» بود، به عنوان پزشک در شهر ورونژ روسیه کار می‌کرد و همسرش نیز روس بود. همین پیوندهای عمیق شخصی، مسیر ارتباط با رهبری جدید سوریه را هموار کرد و ماهر الشرع مسئولیت پیشبرد روابط دمشق با مسکو را بر عهده گرفت؛ نقشی کلیدی که بر اعتماد متقابل و شناختی فراتر از مناسبات رسمی استوار است.

شراکت بدون موعظه؛ منطق جدید کرملین در سوریه

غرایز و محاسبات سیاسی دو رهبر نیز به طرز معناداری به یکدیگر نزدیک است. احمد الشرع به خوبی می‌داند که مسکو قصد ندارد با زبان نصیحت درباره دموکراسی یا حقوق بشر با او سخن بگوید. از نگاه کرملین، آنچه اهمیت دارد، وجود دولتی باثبات است که کنترل سرزمینی را در دست داشته باشد، با داعش بجنگد و تصمیم‌هایش بر پایه منافع ملی اتخاذ شود.

ولادیمیر پوتین نیز برای رئیس‌جمهور جدید سوریه احترام قائل است. الشرع رهبری خودساخته است که در دل آزمون‌های سخت جنگ به قدرت رسیده و از نگاه مسکو، این احتمال وجود دارد که در عمل کارآمدتر از بشار اسدی باشد که سال‌ها در شبکه‌ای از فساد، رانت و بده‌بستان‌های خانوادگی گرفتار شده بود.

دمشق و مسکو نگرانی‌های امنیتی مشترکی نیز دارند. احمد الشرع از پوتین انتظار دارد تا تحرکات پنهانی چهره‌هایی از حلقه علویان نزدیک به بشار اسد (که اکنون در مسکو در تبعید به سر می‌برد) را مهار کند و برای بازگرداندن منابع مالی سوریه که در سال‌های گذشته از کشور خارج شده‌اند، اعمال فشار صورت گیرد.

در سوی دیگر، مسکو نیز با دغدغه‌های امنیتی خاص خود روبروست. در دهه ۲۰۱۰، دست‌کم ۵۵۰۰ جنگجوی مسلمان از روسیه به گروه‌های سلفی–جهادی در سوریه پیوستند. یگان‌های قفقاز شمالی، نقش چشمگیری در پیروزی هیأت تحریر الشام به رهبری الشرع ایفا کردند و برخی فرماندهان آن‌ها نیز به مناصب ارشد در وزارت دفاع جدید سوریه راه یافتند. ورود این نیروها به دمشق و برافراشته شدن پرچم «امارت قفقاز» (سازمانی تروریستی برخاسته از چچن)، زنگ‌های هشدار امنیتی را در مسکو به صدا درآورد.

کرملین ترجیح می‌دهد این جنگجویان روس‌تبار در چارچوب نظم جدید سوریه ادغام شوند، نه آن‌که به روسیه بازگردند، به داعش بپیوندند یا در جبهه‌های دیگر مانند جنگ اوکراین وارد میدان شوند. پیوند میان بازیگران چچنی و اوکراین از سال ۲۰۲۲ تقویت شد و آن‌ها میدان نبرد را از سوریه به باخموت و سپس کورسک منتقل کردند. حضور این نیروها در سوریه، مدیریت فوق‌العاده حساسی از سوی احمد الشرع می‌طلبد، زیرا همرزمان سابق چچنی او نشانه‌هایی از نارضایتی بروز داده‌اند و رئیس‌جمهور جدید سوریه توان و امکان تبدیل آن‌ها به دشمن را ندارد.

از امنیت تا فرهنگ؛ معماری نفوذ نرم روسیه در سوریه جدید

در کنار ملاحظات امنیتی، سرمایه‌گذاری بلندمدت در سرمایه انسانی نیز به همگرایی اجتماعی میان دو کشور کمک کرده است. در دوران حکومت اسد، دست‌کم ۳۵ هزار فارغ‌التحصیل دانشگاه‌های شوروی و روسیه به طبقه حرفه‌ای سوریه راه یافتند و مسکو در سال ۲۰۲۵ بار دیگر روند اعطای بورس‌های تحصیلی به دانشجویان سوری را از سر گرفت.

فرهنگ برای هر دو ملت جایگاهی ویژه دارد. تلاش‌ها برای احیای پالمیرا با مشارکت موزه دولتی آرمیتاژ سن‌پترزبورگ و مؤسسه تاریخ فرهنگ مادی روسیه با استقبال روبرو شده است. نماد روشن‌تر این پیوند فرهنگی، بازگشایی خانه اپرای دمشق در ژانویه ۲۰۲۵ بود که با اجرای آثار چایکوفسکی همراه شد. کنسرت‌های نوازندگان سوری آموزش‌دیده در مسکو و سن‌پترزبورگ، نمایشگاه‌های هنری و اجراهای هنرمندان تحصیل‌کرده در روسیه، بخشی جدایی‌ناپذیر از حیات فرهنگی دمشق به شمار می‌رود.

افراد و شبکه‌های فراملی نیز نقشی تعیین‌کننده در نفوذ اجتماعی ایفا کرده‌اند. سیاستمداران و بازرگانان هم‌تبار با پیوندهایی میان روسیه و سوریه، مانند زیاد صبصبی (سیاستمدار چچنی متولد حلب) و لؤی الیوسف (تاجر سوری)، نمونه‌هایی از این پیوندها هستند. نتیجه این تعاملات، شکل‌گیری شبکه‌ای متراکم از روابط تجاری، کاری و دیاسپورایی با واسطه‌های غیررسمی قدرت در سوریه بوده است؛ شبکه‌ای که تا حد زیادی مستقل از قدرت‌های مرکزی عمل می‌کند.

در مجموع، مجموعه‌ای از دارایی‌ها، پیوندهای انسانی و منافع مشترک در سوریه، زمینه‌ای را برای مسکو فراهم کرده تا سیاستی تازه و واقع‌گرایانه را دنبال کند؛ سیاستی که نه بر رابطه‌ای یک‌سویه و وابسته، بلکه بر شراکت و هم‌افزایی استوار است. در صورت موفقیت، این چارچوب می‌تواند به الگویی پایدارتر و سودمندتر از ترتیبات دوران اسد تبدیل شود.