اصلاحات ارزی؛ گامی برای مقابله با فساد و رانت‌خواری در اقتصاد ایران

ریشه‌های فساد در نظام چندنرخی ارز

نظام چندنرخی ارز، که در سال‌های گذشته یکی از اصلی‌ترین ویژگی‌های سیاست ارزی کشور بوده، به گفته کارشناسان یکی از منابع عمده فساد سیستماتیک و رانت‌خواری محسوب می‌شود. شکاف بین نرخ رسمی و نرخ بازار آزاد ارز، انگیزه‌های گسترده‌ای برای قاچاق کالا، بهره‌گیری نامتعارف از منابع ارزی دولتی و واردات رانتی کالاهای اساسی ایجاد کرده بود.

در نتیجه، دولت با هدف ایجاد فضای رقابتی‌تر، اصلاح فرآیند تخصیص ارز و حذف رانت‌های گذشته، اصلاح ساختار ارز ترجیحی و حرکت به سمت ارز تک‌نرخی را در دستور کار قرار داد که این رویکرد در هفته‌های اخیر به صورت جدی پیگیری شده است.

دیدگاه کارشناسان و مسئولین

تأکید عبدالناصر همتی بر اصلاح نظام ارزی

عبدالناصر همتی، رئیس کل سابق بانک مرکزی، در تحلیل دلایل فساد در بازار ارز بر لزوم اصلاح نظام ارزی تأکید کرده و گفته است: «تثبیت دستوری نرخ ارز باعث بروز فساد می‌شود؛ در شرایطی که تورم بالاست، نمی‌توان نرخ ارز را ثابت نگه داشت. این سیاست باعث شد ارز ارزان به واردات کالاها اختصاص یابد و رانت گسترده‌ای ایجاد کند.»

وی توضیح داد که مابه‌التفاوت نرخ رسمی و بازار آزاد ارز نه‌تنها تخصیص منابع را ناکارآمد کرده، بلکه صادرات را نیز کاهش داده و به عدم بازگشت ارز صادراتی به کشور منجر شده است.

حفظ عدالت اجتماعی در کنار اصلاحات

از سوی دیگر، سید علی مدنی زاده، وزیر امور اقتصادی و دارایی، ضمن دفاع از سیاست‌های جدید ارزی تأکید کرده است که اصلاحات باید به گونه‌ای باشد که در کنار حذف رانت، عدالت اجتماعی حفظ شود و فشار بر اقشار آسیب‌پذیر کاهش یابد. وی اظهار داشت که بسته‌های حمایتی برای دهک‌های پایین درآمدی در کنار تغییرات ارزی طراحی و اجرا خواهد شد.

افزایش شفافیت و بهبود فضای کسب‌وکار

در همین راستا، رضا شاه محمدی توضیح داد که اصلاحات در سیاست‌های ارزی علاوه بر حذف رانت، می‌تواند به افزایش شفافیت اقتصادی، تخصیص بهینه منابع و بهبود فضای کسب‌وکار کمک کند.

• حذف ارز ترجیحی و حرکت به سمت تک‌نرخی شدن ارز، در صورتی که با نظارت و سیاست‌های حمایتی همراه شود، می‌تواند فساد سیستماتیک در تخصیص ارز را کاهش دهد.
• این رویکرد فرصت‌های سوءاستفاده را محدود می‌سازد.

چالش‌ها و پیامدهای کوتاه‌مدت

اصلاحات ارزی با پیامدهای کوتاه‌مدتی نیز همراه بوده است؛ از جمله افزایش قیمتی در برخی کالاهای اساسی و فشار اقتصادی بر خانواده‌های کم‌درآمد که نیازمند سیاست‌های مکمل حمایتی از سوی دولت و نهادهای اجرایی است.

تحلیل‌گران اقتصادی معتقدند که اصلاح سیاست‌های ارزی، اگرچه چالش‌های گذراندن دوره انتقالی را دارد، اما می‌تواند به تدریج نقش مؤثری در بهبود عملکرد اقتصاد کشور و کاهش فرصت‌های رانت‌خواری و فساد ایفا کند.

کلید موفقیت

کارشناسان معتقدند موفقیت این سیاست‌ها مستلزم همکاری میانه‌مدت همه ارکان تصمیم‌گیر کشور و مدیریت دقیق پیامدهای اجتماعی و اقتصادی آنهاست تا ضمن تضعیف ساختارهای فسادزا، رشد اقتصادی پایدار و عدالت اجتماعی نیز تحقق یابد.