بحران مسکن و انرژی: چالش جهانی و نابرابری پنهان

خط مقدم بحران: خانوارهای کم‌درآمد و فشار هزینه‌ای

آمارهای سازمان همکاری اقتصادی و توسعه (OECD) نشان می‌دهد که پنجک پایین درآمدی (۲۰ درصد قشر کم‌درآمد) در بسیاری از کشورها نزدیک به یک‌سوم درآمد خود را برای مسکن هزینه می‌کنند. این در حالی است که خانوارهای پنجک میانی (طبقه متوسط) معمولاً زیر ۲۰ درصد از درآمدشان را صرف مسکن می‌کنند. پیامد این وضعیت، افزایش فشار هزینه‌ای، کوچ اجباری، صف‌های طولانی برای مسکن حمایتی و در برخی کشورها، رشد بی‌خانمانی در اقتصادهای پیشرفته است.

نمودار استطاعت‌پذیری مسکن از پایگاه داده OECD، سهم هزینه‌های مسکن و خدمات وابسته (آب، برق، گاز و سایر سوخت‌ها) را از کل مصرف خانوارها نشان می‌دهد. در سال ۲۰۲۲ یا آخرین سال موجود، ستون‌های آبی نشان‌دهنده اختلاف قابل توجهی بین کشورهاست: در برخی کشورها این سهم نزدیک به ۳۰٪ است، در حالی که در پایین‌ترین‌ها حدود ۱۲ تا ۱۶٪ دیده می‌شود. این بدان معناست که مسکن و انرژی بخش بزرگی از هزینه خانوار را به خود اختصاص می‌دهند و اگر درآمدها هم‌پای آن رشد نکند، استطاعت مسکن بدتر خواهد شد.

بحران دوگانه: مسکن و انرژی

یکی از شاخص‌های ملموس کیفیت مسکن، توانایی خانوار برای گرم نگه داشتن خانه در فصل سرد است. در بسیاری از کشورها، فقر انرژی به‌ویژه میان خانوارهای کم‌درآمد بالاست. از منظر محیط‌زیست نیز این مسئله اهمیت زیادی دارد؛ ساختمان‌ها سهم قابل توجهی در مصرف انرژی و انتشار کربن دارند. بنابراین، بهبود بهره‌وری انرژی ساختمان‌ها هم به خانوارها کمک می‌کند و هم به اهداف اقلیمی.

لوئیز دِ ملو، مدیر دپارتمان اقتصاد OECD هشدار می‌دهد: «بحران مسکن دیگر فقط به قیمت و اجاره محدود نیست و وقتی با فقر انرژی گره می‌خورد، چند برابر مخرب‌تر می‌شود. خانواری که زیر فشار هزینه‌های مسکن است، با قبض‌های سنگین برق و گاز یا خانه‌های کم‌عایق و ناکارآمد هم روبه‌رو می‌شود و در نهایت حتی از تامین حداقل رفاه مثل گرم نگه داشتن خانه در زمستان بازمی‌ماند.»

این ترکیب خطرناک، شکاف نابرابری را عمیق‌تر می‌کند و نشان می‌دهد که سیاست مسکن بدون ارتقای بهره‌وری انرژی ساختمان‌ها و حمایت‌های هدفمند، عملاً ناقص است. داده‌های OECD در نمودار فقر انرژی، این پیوند بحران مسکن و بحران انرژی را با عدد و درصد آشکار می‌کند.

فقر انرژی: یک نابرابری پنهان

نمودار فقر انرژی در پایگاه داده OECD تصویر تندی از یک نابرابری پنهان را آشکار می‌کند: مسئله فقر انرژی به‌شدت طبقاتی است. در تقریباً همه کشورها، مقدار پنجک پایین درآمدی خیلی بالاتر از پنجک سوم است؛ یعنی این مشکل بیشتر یک بحران متمرکز بر کم‌درآمدهاست تا یک مسئله عمومی. نشانه‌های آبی پنجک پایین تقریباً در همه کشورها به‌مراتب بالاتر از نشانگرهای پنجک سوم قرار گرفته است. این بحران نشان می‌دهد که بدون ارتقای بهره‌وری انرژی ساختمان‌ها و حمایت‌های هدفمند، بحران مسکن فقط در اجاره و قیمت خلاصه نمی‌شود، بلکه به داخل خانه‌ها تا سطح دمای اتاق نفوذ کرده است.

• کشورهای جنوب و شرق اروپا: در خوشه‌ای از این کشورها، بین ۳۰ تا ۴۰ درصد از خانوارهای پنجک پایین درآمدی قادر به گرم نگه‌داشتن خانه نیستند. بلغارستان (۴۳٪)، قبرس (۴۱٪) و یونان (۴۰٪) در بالاترین سطوح قرار دارند و پرتغال، لیتوانی و اسپانیا نیز حدود ۳۱–۳۲٪ گزارش می‌شوند.
• کشورهای شمال و مرکز اروپا و سوئیس: در مقابل، این شاخص برای پنجک پایین تک‌رقمی و گاه نزدیک صفر است (فنلاند ۵٪، ایسلند ۳٪، نروژ و سوئیس ۲٪).

این شکاف نشان می‌دهد که فقر انرژی بیش از آن‌که ناشی از شرایط آب‌وهوایی باشد، به کیفیت و بهره‌وری انرژی ساختمان‌ها، سطح درآمد و سیاست‌های حمایتی وابسته است.

مطابق چارچوب UN-Habitat، ناتوانی در تأمین گرمایش مناسب بخشی از مفهوم «مسکن نامناسب» است و پیامدهای مستقیم بر سلامت، رفاه و نابرابری اجتماعی دارد. بدون سرمایه‌گذاری هدفمند در ارتقای بهره‌وری انرژی ساختمان‌ها و حمایت از کم‌درآمدها، بحران مسکن صرفاً در قیمت و اجاره باقی نمی‌ماند، بلکه به درون خانه‌ها و کیفیت زیست نفوذ می‌کند.

تداوم زمینی سبز با کربن‌زدایی ساختمان‌ها

رسیدگی به فقر انرژی می‌تواند یک وضعیت برد-برد باشد؛ هم از منظر مقرون‌به‌صرفه‌بودن و هم پایداری محیط‌زیستی. زیرا انرژی مصرفی در ساختمان‌ها نزدیک به یک‌چهارم انتشار CO₂ در منطقه OECD را تشکیل می‌دهد. بنابراین، کربن‌زدایی ساختمان‌ها جزء مهمی از راهبردهای دستیابی به اهداف توافق‌شده اقلیمی است.