رقابت جهانی بر سر مواد معدنی حیاتی؛ غرب در برابر سلطه چین

چالش‌های اتحادیه اروپا در تأمین مواد معدنی حیاتی

بر اساس گزارش جدید دیوان محاسبات اروپا (ECA)، اتحادیه اروپا برای دستیابی به هدف ۴۲.۵ درصدی انرژی تجدیدپذیر تا سال ۲۰۳۰ با موانع جدی مواجه است. حتی با کشف ذخایر جدید، راه‌اندازی یک معدن در اروپا ممکن است تا ۲۰ سال به طول انجامد که عملاً اهداف ۲۰۳۰ را غیرقابل تحقق می‌سازد.

وابستگی شدید به شرق

نقشه تأمین‌کنندگان نشان‌دهنده وابستگی شدید اتحادیه اروپا به کشورهای شرقی، به‌ویژه چین و روسیه است. اتحادیه اروپا برای ۷ مورد از ۲۶ ماده معدنی بررسی‌شده، به‌شدت به چین وابسته است. برخی از این وابستگی‌ها شامل موارد زیر است:

• منیزیم: ۹۷ درصد (مورد استفاده در تولید هیدروژن)
• گالیوم: ۷۱ درصد (کاربرد در گوشی‌های هوشمند و ماهواره‌ها)
• تنگستن: ۳۱ درصد (مورد استفاده در حفاری و صنایع سنگین)

در حوزه آهن‌رباهای دائمی، که برای خودروهای برقی و توربین‌های بادی حیاتی هستند، اروپا در سال ۲۰۲۴ حدود ۲۰ هزار تُن مصرف داشته که ۱۷ هزار تُن آن از چین وارد شده است.

لیتیوم که برای باتری خودروها ضروری است، عمدتاً از شیلی تأمین می‌شود، در حالی که ترکیه ۹۹ درصد بور مورد استفاده اتحادیه اروپا (مورد استفاده در پنل‌های خورشیدی) را فراهم می‌کند.

از ۲۶ ماده معدنی حیاتی اصلی، ۱۰ ماده کاملاً وارداتی هستند و هیچ یک از ۱۷ عنصر نادر خاکی در داخل اتحادیه اروپا استخراج نمی‌شود. بازیافت نیز در این قاره عقب‌مانده است و تنها ۱۶ ماده خام حیاتی در داخل اتحادیه بازیافت می‌شوند.

تلاش‌های ایالات متحده برای ایجاد بلوک تجاری

ایالات متحده در راستای کاهش وابستگی جهانی به چین، تلاش جدی برای ایجاد یک منطقه تجاری ویژه مواد معدنی حیاتی را آغاز کرده است. در تاریخ ۴ فوریه ۲۰۲۶، نخستین نشست وزارتی مواد معدنی حیاتی با حضور بیش از ۵۰ کشور از جمله اتحادیه اروپا، ژاپن، هند و استرالیا برگزار شد. هدف اصلی این نشست، ایجاد یک بلوک تجاری مواد معدنی میان متحدان بود.

سیاست‌های حمایتی و سرمایه‌گذاری

جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، از برنامه‌هایی برای تعیین کف قیمت مواد معدنی و استفاده از تعرفه‌ها خبر داد تا از سقوط قیمت‌ها و تهدید سرمایه‌گذاری در استخراج جلوگیری شود. ونس خواستار ایجاد «یک بلوک تجاری میان متحدان و شرکا» شد که هم دسترسی آمریکا را تضمین کند و هم تولید را در کل این منطقه گسترش دهد.

دولت ترامپ همچنین ذخیره استراتژیک ۱۲ میلیارد دلاری با عنوان «Project Vault» و برنامه‌ریزی برای تزریق صدها میلیارد دلار سرمایه در بخش معدن را کلید زده است. شرکت‌هایی مانند MP Materials و Lithium Americas از این سیاست‌ها بهره‌مند شده‌اند.

گسترش رقابت به مناطق دیگر

دامنه این رقابت‌ها تنها به کشورهای اصلی محدود نیست. گرینلند نیز به دلیل ذخایر عناصر نادر خاکی و فلزات راهبردی، اخیراً به یکی از کانون‌های توجه ژئوپولیتیکی آمریکا تبدیل شده است. اوکراین نیز در چارچوب مذاکرات صلح به عرصه تازه‌ای برای حضور آمریکا تبدیل شده و واشنگتن به دنبال قراردادهایی برای دسترسی به منابع لیتیوم و فلزات حیاتی آن است. این اقدامات نشان می‌دهند که حتی توافق‌های صلح با ملاحظات اقتصادی و زنجیره تأمین مواد معدنی گره خورده‌اند.

واکنش چین به ایجاد منطقه تجاری ویژه

نشست چهارم فوریه هم‌زمان با تماس تلفنی دونالد ترامپ با همتای چینی‌اش، شی جین‌پینگ، برگزار شد؛ تماسی که رئیس‌جمهور آمریکا آن را «بسیار مثبت» توصیف کرد. چین که کنترل قابل‌توجهی بر عناصر نادر خاکی دارد، در ماه‌های اخیر محدودیت‌های صادراتی خود را تشدید کرده و شرکت‌های داخلی را ملزم کرده است پیش از ارسال این مواد به خارج، مجوز دولتی دریافت کنند.

در همین حال، سخنگوی وزارت خارجه چین تأکید کرد موضع پکن درباره حفظ ثبات و امنیت زنجیره تأمین جهانی مواد معدنی حیاتی تغییری نکرده و همه کشورها باید نقش سازنده‌ای ایفا کنند. او درباره همکاری اتحادیه اروپا و آمریکا نیز گفت کشورها باید به اصول اقتصاد بازار و قوانین تجارت بین‌المللی پایبند باشند، گفت‌وگو را تقویت کنند و به‌طور مشترک ثبات زنجیره‌های تأمین و توسعه پایدار اقتصاد جهانی را حفظ کنند.

نتیجه‌گیری

در مجموع، داده‌ها و تحولات اخیر نشان می‌دهد که مواد معدنی حیاتی دیگر تنها مسئله صنعتی یا محیط‌زیستی نیستند. این منابع محور اصلی رقابت قدرت‌های بزرگ شده‌اند و آینده امنیت انرژی، استقلال صنعتی و حتی ثبات سیاسی و صلح بین‌المللی، بیش از هر زمان دیگری به کنترل و دسترسی به این مواد وابسته است.