رویکرد نوین در توسعه مکران و بحران خشکسالی در تالاب‌های ایران

بازنگری راهبردی در توسعه سواحل مکران

با استقرار دولت چهاردهم در تابستان ۱۴۰۳، رئیس جمهور آقای دکتر عبدالعلی‌زاده را به عنوان نماینده ویژه خود در حوزه توسعه سواحل مکران منصوب کردند تا نگاه راهبردی به این سواحل عملیاتی شود. مهم‌ترین اقدام کنونی، بازنگری در مصوبه بهار ۱۴۰۳ است تا اصلاحیه‌ای کاملاً اجرایی، منطبق با قوانین جاری و با رعایت دقیق ملاحظات محیط‌زیستی تدوین شود.

• تشکیل کمیته تخصصی: معاونت دریایی سازمان حفاظت محیط‌زیست با حضوری فعال در کمیته‌ای تخصصی، بازنگری اساسی در مصوبه قبلی را رقم زد.
• رویکرد محیط‌زیستی: اصلاحیه جدید با رویکردی کاملاً محیط‌زیستی تدوین شده و آماده تصویب در هیئت دولت است.

تغییر نگاه از «بهره‌برداری» به «توان اکولوژیک»

لاهیجان‌زاده تأکید کرد که نکته حائز اهمیت در این بازنگری، تغییر نگاه راهبردی است. در حالی که مصوبه پیشین بیشتر بر «بهره‌برداری» متمرکز بود، نگاه جدید بر رعایت توان اکولوژیک و تنوع زیستی سواحل تأکید دارد. این بدان معناست که هرگونه توسعه و بارگذاری باید دقیقاً بر اساس ظرفیت و قابلیت تحمل زیستگاه‌های منطقه تعریف شود و این الزام در تک‌تک بندهای قانونی اصلاحیه جدید گنجانده شده است.

هدف ما این است که توسعه پرشتاب در جنوب، به سرنوشت توسعه در فلات مرکزی و درون سرزمین دچار نشود؛ توسعه‌ای که به دلیل عدم رعایت ملاحظات، به از دست رفتن سفره‌های آب زیرزمینی و نابودی تالاب‌ها انجامید.

معاون محیط زیست دریایی افزود که نکته راهبردی دوم، انتقال محوریت توسعه کشور به سمت سواحل است که با بارگذاری‌های عظیم صنعتی و جمعیتی همراه خواهد بود. برای پیشگیری از خسارات جبران‌ناپذیر، اولویت بر تکمیل مطالعات آمایش سرزمین و پهنه‌بندی کاربری‌ها در سواحل جنوبی و مکران قرار گرفته است. این مطالعات با جزئیات دقیق، محل مجاز هر کاربری (مانند تأسیسات آب‌شیرین‌کن، توسعه صنعتی، و احداث شهرهای جدید) را مشخص می‌کند.

بحران خشکسالی و وضعیت تالاب‌ها

در بخش دیگری از سخنان خود، لاهیجان‌زاده به وضعیت تالاب‌های ایران در یک سال گذشته اشاره کرد. سال آبی ۱۴۰۴-۱۴۰۳ (از اول مهر ۱۴۰۳ تا ۳۱ شهریور ۱۴۰۴) یکی از سخت‌ترین سال‌های آبی ایران و در زمره «سه سال کم‌بارش» در نیم قرن اخیر بوده است. این شرایط منجر به سقوط میانگین بارش‌ها و از دست رفتن حجم عظیمی از روان‌آب‌ها شده است.

تبعات اقلیمی در دو حوزه اصلی:

• محیط‌زیست: اغلب تالاب‌های کشور دچار بحران شده و وسعت پهنه‌های آبی به تنش رسید.
• مصارف شهری: ورودی آب به پشت سدها کاهش چشمگیری داشته و منجر به تنش آبی و جیره‌بندی آب شرب در کلان‌شهرهایی مانند تهران، اصفهان، تبریز و مشهد در تابستان ۱۴۰۴ شد.

وی توضیح داد که تالاب‌ها که غالباً در انتهای حوضه‌های آبریز قرار دارند، همواره نخستین قربانیان خشکسالی هستند. زنجیره آسیب‌پذیری به این صورت است که ابتدا محیط‌زیست، سپس مصارف کشاورزی و صنعت، و در نهایت آب شرب صدمه می‌بینند. بنابراین، تنش در آب شرب در تابستان ۱۴۰۴ نشان‌دهنده آن است که تالاب‌ها پیش از آن، ضربه نهایی را متحمل شده‌اند.