ترور سیف‌الاسلام قذافی؛ پایان نفوذ سیاسی و یادآور ناپایداری در لیبی

از تحصیل در غرب تا چهره‌ای مدرن

سیف‌الاسلام متولد سال ۱۹۷۲، دومین پسر معمر قذافی بود و سال‌ها به عنوان چهره‌ای متمدن و مدرن از لیبی عربی جماهیریه پرورش یافت. برخلاف برادران نظامی‌اش، او تصویری از روشن‌فکری و اصلاحات لیبرال ارائه می‌داد. وی دکترای خود را از مدرسه اقتصاد لندن دریافت کرد و رساله او بر نقش جامعه مدنی در حکومت جهانی متمرکز بود؛ موضوعی که بسیاری آن را با حکمرانی خودکامه پدرش در تناقض می‌دانستند.

معمار روابط با غرب

در دهه ۲۰۰۰، سیف‌الاسلام معمار اصلی «گرم شدن» روابط لیبی با غرب بود. او مذاکرات مربوط به تسویه‌حساب قربانیان بمب‌گذاری لاکربی را رهبری کرد، برنامه هسته‌ای لیبی را متوقف ساخت و آزادی زندانیان سیاسی را تسهیل نمود. برای مدتی کوتاه، او مورد علاقه پایتخت‌های اروپایی بود و به عنوان تنها فردی دیده می‌شد که قادر است لیبی را از وضعیت یک کشور مطرود به یک شریک مدرن و باثبات تبدیل کند.

تغییر چهره در بهار عربی

با این حال، بهار عربی ۲۰۱۱ این شخصیت ساختگی را نابود کرد. زمانی که شورش‌ها به لیبی رسید، چهره اصلاح‌طلب ناپدید شد و جای خود را به مدافع وفادار رژیم داد. در یک سخنرانی تلویزیونی سرنوشت‌ساز، سیف‌الاسلام به مردم لیبی هشدار داد و از «رودخانه‌های خون» و جنگ داخلی در صورت ادامه قیام سخن گفت. این سخنرانی، متحدان غربی او را از خود دور کرد و او را به هدف انقلاب تبدیل نمود. پس از مرگ پدرش در اکتبر ۲۰۱۱، سیف تلاش کرد به نیجر فرار کند اما توسط یک شبه‌نظامی از زنتان در صحرای جنوبی دستگیر شد.

سال‌های اسارت و بازگشت به عرصه سیاسی

سال‌های بعدی او در اسارت، درس کاملی از دینامیک قدرت‌های قبیله‌ای و منطقه‌ای لیبی بود. در حالی که دولت مرکزی در طرابلس و دادگاه کیفری بین‌المللی خواستار تحویل او برای محاکمه به اتهام جنایات علیه بشریت بودند، شبه‌نظامیان زنتان این کار را رد کردند. آنها او را نه تنها به عنوان زندانی، بلکه به عنوان یک دارایی سیاسی نگه داشتند. در سال ۲۰۱۵، دادگاهی در طرابلس او را غیابی به اعدام محکوم کرد، اما او در ارتفاعات زنتان در امان ماند و نگهبانانش در نهایت به محافظان او تبدیل شدند. گزارش شده است که او در سال ۲۰۱۷ تحت قانون عفو آزاد شد و عمدتاً از دید عمومی دور ماند. فصل پایانی زندگی او با بازگشت پر سر و صدایش در سال ۲۰۲۱ آغاز شد، زمانی که برای انتخابات ریاست‌جمهوری به تعویق افتاده ثبت‌نام کرد؛ اقدامی که شوک بزرگی به نهاد سیاسی لیبی وارد کرد.

تهدیدی برای وضعیت موجود

برای بسیاری از لیبیایی‌هایی که از یک دهه آشوب خسته شده بودند، نام قذافی نمایانگر دوره‌ای از ثبات از دست رفته بود و او تهدیدی جدی برای دولت مستقر در طرابلس و نیروهای شرق به رهبری خلیفه حفتر محسوب می‌شد. نامزدی او در نهایت رد شد و این امر به فروپاشی روند انتخابات ۲۰۲۱ کمک کرد. با این حال، او همچنان به عنوان «سازنده پادشاه» در سایه‌ها باقی ماند و منتظر فرصت سیاسی بعدی بود.

جزئیات ترور و انگیزه‌ها

ترور سیف‌الاسلام در ۳ فوریه ۲۰۲۶ عملیاتی هدفمند و حرفه‌ای بود. گزارش‌ها حاکی است که چهار تیرانداز ماسک‌پوش حوالی ساعت ۲:۳۰ بامداد به اقامتگاه او در زنتان نفوذ کردند. مهاجمان حرفه‌ای بودند و پیش از ورود، سیستم پیشرفته دوربین مداربسته ویلا را از کار انداختند. در جریان درگیری، سیف‌الاسلام به همراه سه نفر دیگر از جمله نگهبان و زندان‌بان سابقش، اجمی العتری، کشته شدند. مهاجمان بدون بر جای گذاشتن رد پا ناپدید شدند و حدس و گمان‌های گسترده‌ای درباره هویت و وابستگی آنها به وجود آمد.

تحلیل انگیزه ترور، نشان‌دهنده «همگرایی منافع» میان جناح‌های رقیب لیبی است. با توجه به فشار سازمان ملل برای برگزاری انتخابات جدید در آوریل ۲۰۲۶، احتمال بازگشت سیف‌الاسلام به عرصه انتخابات، تهدیدی مشترک برای تقریباً همه ذی‌نفعان عمده بود. برای مقامات طرابلس، او نماد رژیم قدیم بود و برای خانواده حفتر در شرق، رقیبی برای جلب وفاداری پایگاه‌های طرفدار قذافی محسوب می‌شد. مرگ او به طور مؤثر، مهم‌ترین جایگزین پوپولیستی برای وضعیت موجود را حذف کرد.

پایان یک دوره

زندگی سیف‌الاسلام قذافی، درست مانند پدرش، در لیبی‌ای پایان یافت که هنوز در تلاش برای آشتی دادن گذشته و آینده خود بود. او در ۶ فوریه ۲۰۲۶ در بنی‌ولید، پایگاه وفاداران قذافی به خاک سپرده شد. اگرچه مرگ او ممکن است برای برخی حس پایان‌بندی به همراه داشته باشد، اما بخش قابل‌توجهی از جمعیت لیبی احساس محرومیت می‌کند، چرا که تنها فرد قادر به اتحاد هواداران رژیم سابق اکنون دیگر وجود ندارد. ترور او تضمین می‌کند که اگرچه شبح جماهیریه ممکن است باقی بماند، اما احیای سیاسی آن به طور دائمی خاموش شده است.