سهم ناچیز مالیات بر ثروت در ایران: وابستگی به شوک‌های بازار و پتانسیل‌های مغفول

نوسانات مالیات بر ثروت در ایران

برای مقایسه دقیق‌تر عملکرد مالیات بر ثروت در سال‌های مختلف و جلوگیری از گمراهی، ارقام باید با در نظر گرفتن اندازه اقتصاد امروز تعدیل شوند. با این روش، مشخص می‌شود که مجموع درآمدهای مالیاتی ایران، با فرض تولید ناخالص داخلی سال ۱۴۰۳، عمدتاً در بازه‌ای بین ۴۰ تا ۱۰۰ هزار میلیارد تومان نوسان داشته است. با این حال، سهم مالیات بر ثروت در این مقیاس، به‌طور محسوسی کوچک مانده است.

تنها استثنا در این روند، سال ۱۳۹۹ بود که مالیات بر ثروت به‌طور بی‌سابقه‌ای جهش کرد و به حدود ۱۱۰ هزار میلیارد تومان رسید. اما این جهش پایدار نبود و در سال‌های بعد شاهد افت قابل توجهی بودیم؛ به‌طوری که در سال ۱۴۰۳، عملکرد این پایه به حدود ۳۱ هزار میلیارد تومان کاهش یافت. این نوسانات نشان‌دهنده وابستگی مالیات بر ثروت در ایران به شوک‌های مقطعی بازارهاست.

جهش ۱۱۰ همتی با تکیه بر مالیات سهام

همان‌طور که اشاره شد، سال ۱۳۹۹ نقطه عطفی در روند مالیات بر ثروت در ایران بود. در این سال، عملکرد مالیات بر ثروت به حدود ۱۱۰ هزار میلیارد تومان رسید که نه قبل و نه بعد از آن تکرار نشد. این رقم تقریباً دو برابر مالیات بر ثروت سال ۱۳۹۸ (۵۸.۸ هزار میلیارد تومان) بود.

بررسی ترکیب این جهش نشان می‌دهد که مالیات بر نقل‌ و انتقال سهام موتور محرکه اصلی آن بوده است. در سال ۱۳۹۹، درآمد حاصل از این پایه به حدود ۸۰.۹ هزار میلیارد تومان رسید که بیش از ۷۳ درصد کل مالیات بر ثروت همان سال را تشکیل می‌داد. این در حالی است که در سال ۱۳۹۸، مالیات نقل‌ و انتقال سهام تنها ۲۵.۸ هزار میلیارد تومان بود و در سال‌های پیش از آن در محدوده ۵ تا ۱۰ هزار میلیارد تومان نوسان داشت.

افت پس از شوک سال ۱۳۹۹

پس از عبور از شوک سال ۱۳۹۹، روند مالیات بر ثروت به‌سرعت تغییر مسیر داد:

• سال ۱۴۰۰: عملکرد این پایه به حدود ۴۰ هزار میلیارد تومان نزول کرد (کاهش ۶۴ درصدی).
• سال ۱۴۰۱: این رقم به ۳۶.۵ هزار میلیارد تومان کاهش یافت.
• سال ۱۴۰۲: اندکی به ۳۹.۴ هزار میلیارد تومان رسید.
• سال ۱۴۰۳: نهایتاً به حدود ۳۱.۲ هزار میلیارد تومان تنزل پیدا کرد.

این ارقام به‌وضوح نشان می‌دهند که جهش سال ۱۳۹۹ نتیجه شرایط خاص بازار دارایی‌ها، به‌ویژه بورس، بوده و ساختاری پایدار نداشته است.

پایه‌های اصلی مالیات بر ثروت در سال ۱۴۰۳

برخلاف برخی پایه‌های مالیاتی ساده‌تر، مالیات بر ثروت از اجزای متنوعی تشکیل شده است. با این حال، در سال ۱۴۰۳، بار اصلی این پایه عملاً بر دوش سه جزء مشخص قرار داشت. از مجموع ۳۱.۲ هزار میلیارد تومان مالیات بر ثروت در این سال:

این سه پایه در مجموع بیش از ۶۹ درصد کل مالیات بر ثروت را تشکیل می‌دهند. در مقابل، سایر اجزا سهمی به‌مراتب محدودتر دارند:

• مالیات بر ارث: ۳.۴ هزار میلیارد تومان (۱۱ درصد)
• سایر مالیات‌های مرتبط با ثروت: ۳.۲ هزار میلیارد تومان (۱۰ درصد)
• حق تمبر و اوراق بهادار: ۲.۸ هزار میلیارد تومان (۹ درصد)

این ترکیب طی سال‌های ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۳ تغییر معناداری نکرده و نشان می‌دهد که مالیات بر ثروت در ایران، بیش از آنکه متکی بر «انباشت دارایی» باشد، به جریان نقل‌ و انتقال دارایی‌ها وابسته است و همین امر موجب نوسان‌پذیری آن می‌شود.

پتانسیل مالیات بر ثروت برای افزایش درآمدهای مالیاتی

یکی از مهم‌ترین نکات در ارزیابی مالیات بر ثروت، مقایسه اندازه آن با کل درآمدهای مالیاتی کشور است. بر اساس محاسبات تعدیل‌شده، مجموع درآمدهای مالیاتی ایران (با فرض تولید ناخالص داخلی سال ۱۴۰۳) عمدتاً در بازه‌ای بین ۹۰۰ تا ۱,۶۰۰ هزار میلیارد تومان قرار داشته است.

در این مقیاس، مالیات بر ثروت حتی در بهترین سال‌های خود، سهمی محدود داشته است. برای مثال، در سال ۱۴۰۳ با ۳۱.۲ هزار میلیارد تومان، سهم این پایه از کل درآمدهای مالیاتی کمتر از ۳ درصد برآورد می‌شود. حتی در سال ۱۴۰۰ با عملکرد ۴۰.۱ هزار میلیارد تومان، مالیات بر ثروت نقش حاشیه‌ای در سبد درآمدهای مالیاتی ایفا کرده است.

این روند نشان می‌دهد که مالیات بر ثروت در ایران پتانسیل آن را دارد که به یک پایه اثرگذار و پایدار تبدیل شود. کوچک‌بودن سهم مالیات بر ثروت در شرایطی رخ می‌دهد که حجم دارایی‌ها، ارزش املاک و اندازه بازارهای مالی طی سال‌های اخیر رشد قابل توجهی داشته است، که این امر لزوم بازنگری و اصلاحات در این حوزه را دوچندان می‌کند.