بحران بی‌سابقه فریلنسری در ایران؛ سقوط درآمدها و تشدید مهاجرت متخصصان با قطعی اینترنت

چالش‌های ساختاری و آمارهای نگران‌کننده

آزادکاری در ایران همواره با مجموعه‌ای از مشکلات ساختاری دست‌وپنجه نرم کرده است؛ از نبود چارچوب قانونی مشخص و حمایت صنفی گرفته تا دسترسی محدود به پروژه‌های بین‌المللی و نوسان شدید درآمد. با این حال، اینترنت ناپایدار به پاشنه آشیل اصلی این زیست‌بوم تبدیل شده است؛ زیرساختی که هر اختلال طولانی در آن، به معنای توقف کامل فعالیت فریلنسرهاست.

با وجود نبود آمار رسمی و شفاف، بر اساس اطلاعات یکی از بزرگ‌ترین پلتفرم‌های فریلنسینگ کشور، بیش از یک میلیون نفر در این حوزه فعال هستند. با احتساب کاربران سایر پلتفرم‌ها، این عدد به مراتب بیشتر تخمین زده می‌شود. درآمدهای ماهانه این گروه، که برای فریلنسرهای باتجربه بین ۱۵ تا ۲۵ میلیون تومان و حتی تا ۷۰ میلیون تومان نیز می‌رسد، به دلیل نبود پروژه‌های پایدار و محدودیت دسترسی به بازارهای جهانی، اغلب ثبات ندارند.

در شرایطی که در بسیاری از کشورها فریلنسرها از قرارداد رسمی، حقوق مشخص و حمایت قانونی برخوردارند، آزادکاری در ایران همچنان به رسمیت شناخته نشده است. این وضعیت، با قطع و محدودیت اینترنت، ابعاد بحرانی‌تری به خود گرفته است.

ضربه هم‌زمان قطع اینترنت به درآمد و اعتماد

این بحران در حالی تشدید شد که فریلنسری به تازگی و در آذرماه، با دستورالعمل سازمان فناوری اطلاعات ایران و همکاری سازمان نظام صنفی رایانه‌ای، در چارچوب «اقتصاد دیجیتال کشور» وارد مرحله‌ای رسمی شده بود. اما از ۱۸ دی‌ماه، قطع کامل و سراسری اینترنت، این حوزه را با تهدیدی وجودی مواجه کرد و فریلنسرها را در وضعیت بقا قرار داد.

بر اساس اظهارات یکی از فعالان این حوزه، حجم پروژه‌ها در یکی از پلتفرم‌های فریلنسینگ در روزهای ابتدایی قطع اینترنت تا ۹۶ درصد کاهش یافته است. حتی پس از بازگشت محدود و پر اختلال اینترنت، سطح فعالیت‌ها تنها به ۲۰ تا ۳۰ درصد میانگین ماه قبل رسیده است. بیشترین آسیب نیز متوجه حوزه‌هایی مانند مدیریت و تولید محتوا برای اینستاگرام، طراحی، سئو و برنامه‌نویسی بوده و برخی فعالیت‌ها عملاً به صفر نزدیک شده‌اند.

قطع دسترسی به GitHub، موتورهای جست‌وجو و ابزارهای هوش مصنوعی، اختلال پیامک و مشکلات DNS، عملاً زنجیره کاری بسیاری از فریلنسرها را از کار انداخته و ارتباط آن‌ها با کارفرماهای خارجی را نیز مختل کرده است؛ پروژه‌های ارزی که در بسیاری موارد لغو یا معلق شده‌اند.

سقوط ۷۵ درصدی شاخص‌ها و افزایش تنش‌ها

حسین اسماعیلی، مدیرعامل یکی از پلتفرم‌های فریلنسری، از کاهش ۷۰ تا ۷۵ درصدی شاخص‌های کلیدی این حوزه در ۲۰ روز قطع کامل اینترنت خبر می‌دهد. به گفته او، ثبت پروژه و ثبت‌نام فریلنسرها بیشترین افت را تجربه کرده‌اند؛ به طوری که در این بازه، حدود ۳۰ هزار فریلنسر بالقوه فرصت ورود به بازار کار را از دست داده‌اند.

وی همچنین تأکید می‌کند که بسیاری از شاخص‌ها هنوز به وضعیت پیش از بحران بازنگشته‌اند و به طور متوسط در سطحی حدود ۷۰ درصد شرایط عادی قرار دارند. شاخص «محل انجام پروژه» از سمت کارفرما بیش از ۸۰ درصد کاهش یافته و تعداد کارفرماهای فعال روزانه حتی پس از گذشت بیش از یک ماه، به سختی از ۳۰ نفر فراتر می‌رود.

هم‌زمان، اختلافات و داوری پروژه‌ها بیش از ۵۰۰ درصد افزایش یافته است. کارفرماها از تأخیر در تحویل پروژه‌ها شکایت دارند و فریلنسرها نیز شرایط اینترنتی را مانع ایفای تعهدات خود می‌دانند؛ وضعیتی که به افزایش شکایت‌ها و حتی مراجعات قضایی منجر شده است.

ریزش نیروها و شتاب مهاجرت

کاهش پروژه‌ها به طور مستقیم به بیکاری فریلنسرها منجر شده؛ به ویژه در مناطق کم‌برخوردار که به گفته اسماعیلی، حدود ۳۷ تا ۳۸ درصد فریلنسرهای پلتفرم از آن‌ها می‌آیند و فریلنسینگ تنها منبع درآمدشان محسوب می‌شود.

در کنار بیکاری، مهاجرت فریلنسرهای حرفه‌ای نیز شدت گرفته است. اسماعیلی از مهاجرت گروهی ده‌ها فریلنسر متخصص به ترکیه خبر می‌دهد؛ افرادی که عملاً تصمیم به خروج دائمی از این بازار گرفته‌اند. به گفته او، این تنها نمونه‌ای کوچک از روندی بزرگ‌تر است؛ روندی که طی آن، سرمایه انسانی تربیت‌شده در طول ۱۵ سال، به سرعت در حال از دست رفتن است.

بحران اقتصادی، روانی و اجتماعی

روایت‌های فریلنسرها در شبکه‌های اجتماعی و بخش نظرات رسانه‌ها، تصویر روشنی از ناامیدی، بیکاری و گسست اجتماعی ترسیم می‌کند. بسیاری از آن‌ها از قطع کامل درآمد، لغو قراردادها و آسیب به اعتبار حرفه‌ای خود در همکاری‌های بین‌المللی می‌گویند. برای برخی، اینترنت نه تنها ابزار کار، بلکه زیرساخت آموزش، رشد فردی و حتی تحصیل بوده است؛ زیرساختی که با قطع آن، فشار روانی، اضطراب و فرسودگی ذهنی شدت گرفته است.

قطع و اختلال اینترنت، فریلنسری ایران را از یک حوزه آسیب‌پذیر به یک بحران تمام‌عیار رسانده است؛ بحرانی که پیامدهای آن فراتر از زیان‌های مالی کوتاه‌مدت بوده و می‌تواند به موجی تازه از بیکاری، مهاجرت و تضعیف اقتصاد دیجیتال کشور منجر شود. اگر ثبات اینترنت و چارچوب‌های حمایتی به عنوان اولویت سیاست‌گذاری جدی گرفته نشود، آزادکاری در ایران ممکن است بخش مهمی از نیروهای متخصص خود را برای همیشه از دست بدهد.