معمای ۱۵۰ ساله رودخانه گرین حل شد: «ریزش لیتوسفر» کوه‌ها را برای آب پایین کشید

راز ۱۵۰ ساله رودخانه گرین

برای بیش از یک قرن، زمین‌شناسان در حیرت بودند که چرا رودخانه گرین در ایالت یوتا، به جای انتخاب مسیرهای هموارتر، مستقیماً از میان رشته‌کوه مرتفع یوئینتا عبور کرده و آن را شکافته است. معمولاً رودخانه‌ها مسیرهای کم‌ارتفاع و آسان‌تر را برای جریان خود برمی‌گزینند، اما رفتار رودخانه گرین همواره یک معمای پیچیده باقی مانده بود.

تحقیق جدیدی که در دانشگاه گلاسکو انجام شده است، سرانجام پرده از این راز دیرینه برداشت. برخلاف تصورات پیشین که فرسایش آب را عامل اصلی می‌دانستند، پاسخ این معما در حرکت شگفت‌انگیز لایه‌های زیرین زمین نهفته است.

پدیده «ریزش لیتوسفر» چیست؟

ماجرا به پدیده‌ای زمین‌شناختی به نام ریزش لیتوسفر (Lithospheric Drip) بازمی‌گردد. میلیون‌ها سال پیش، توده‌ای بسیار سنگین و چگال از سنگ‌های پوسته زمین که در زیر کوه‌های یوئینتا قرار داشت، ناپایدار شد. این توده، مانند قطره‌ای غلیظ، به سمت گوشته زمین (لایه مذاب زیرین) شروع به چکیدن کرد. این نیروی رو به پایین و عظیم، باعث شد تا سطح زمین و به تبع آن، کوه‌های یوئینتا به سمت پایین کشیده شوند و نوعی گودی عمیق در منطقه ایجاد گردد.

بازگشت کوه‌ها و شکل‌گیری دره لادور

با پایین رفتن ارتفاع کوه‌ها، رودخانه گرین فرصت یافت تا از روی آن‌ها عبور کرده و مسیر خود را در این منطقه تثبیت کند. اما این پایان داستان نبود. زمانی که آن توده سنگین زیرزمینی سرانجام از پوسته جدا شد و در اعماق گوشته فرو رفت، فشار عظیمی که بر پوسته وارد می‌شد، برداشته شد. در نتیجه، کوه‌ها مانند فنری که رها شده باشد، دوباره به سمت بالا بازگشتند؛ پدیده‌ای که در علم زمین‌شناسی به بازگشت ایزواستاتیک معروف است.

این بالا آمدن مجدد کوه‌ها، رودخانه گرین را که اکنون در مسیر خود تثبیت شده بود، مجبور کرد تا بستر خود را عمیق‌تر کند و به این ترتیب، دره مشهور «لادور» (Canyon of Lodore) شکل گرفت. تصاویر لرزه‌نگاری پیشرفته، وجود بقایای این توده چکیده شده را در عمق چند کیلومتری زمین تأیید کرده‌اند. این کشف نشان می‌دهد که گاهی اوقات، کوه‌ها برای عبور رودخانه‌ها، به معنای واقعی کلمه، تعظیم می‌کنند و مسیر را برای جریان آب باز می‌کنند.