بازخوانی زمین‌لرزه‌های بزرگ: از بم تا شانزی و دیپلماسی زلزله

آمار لرزه‌خیزی جهان و ایران

دکتر مهدی زارع، استاد پژوهشکده بین‌المللی زلزله‌شناسی، با اشاره به ضرورت مرور درس‌های زمین‌لرزه‌های بزرگ، آمارهای قابل توجهی را ارائه می‌دهد:

• لرزه‌خیزی جهانی: از ۱۱ بهمن ۱۴۰۳ تا ۱۱ بهمن ۱۴۰۴، حدود ۱۷۵۰۰ زمین‌لرزه با بزرگای بیش از ۴ (حدود ۴۸ رخداد در روز) در سطح جهان ثبت شد که ۱۲ مورد از آنها بزرگای بیش از ۷ داشتند.
• لرزه‌خیزی ایران: در همین بازه زمانی، ۱۸۵ زمین‌لرزه با بزرگای بیش از ۴ در ایران ثبت شد که ۱۲ مورد بزرگای بیش از ۵ داشتند، اما هیچ‌یک بزرگای بیش از ۶ نداشتند.
• دهه اخیر در ایران: در دهه اخیر، ۱۹۵ زلزله با بزرگای بیش از ۵ در ایران ثبت شده که تنها یک رخداد (زلزله ازگله سرپل ذهاب با بزرگای ۷.۳ در ۲۱ آبان ۱۳۹۶) بزرگای بیش از ۷ داشته است.

زمین‌لرزه بم: فاجعه‌ای با ابعاد گسترده

زلزله بم در پنجم دی ماه ۱۳۸۲، با بزرگای ۶.۵ و در ژرفای ۸.۵ کیلومتر، به عنوان پرتلفات‌ترین زمین‌لرزه تاریخ معاصر ایران شناخته می‌شود.

آمار تلفات و خسارات:

• تلفات: ۲۶ هزار و ۲۷۱ نفر
• مجروحان: بیش از ۳۰ هزار نفر
• بی‌خانمان‌شدگان: حدود ۷۵ هزار نفر
• تخریب ساختمان‌ها: بیش از ۸۵ درصد ساختمان‌های مسکونی و غیرمسکونی شهر بم کاملاً ویران شدند.
• تخریب ارگ بم: ارگ تاریخی بم، بزرگترین بنای خشتی جهان و میراث جهانی یونسکو، بین ۶۰ تا ۹۰ درصد تخریب شد.

عوامل تلفات گسترده:

• وقوع زلزله در ساعات اولیه بامداد.
• استفاده از مصالح بنایی غیرمسلح و فاقد استانداردهای ضدزلزله.
• مجاورت کانون زلزله با شهر ۱۰۰ هزار نفری بم که باعث رسیدن مستقیم و قوی‌تر انرژی زلزله به سطح زمین شد.

دیپلماسی زلزله: پلی در بحران‌ها

«دیپلماسی زلزله» به این ایده اشاره دارد که یک فاجعه طبیعی بزرگ می‌تواند به طور موقت از خصومت‌های سیاسی عبور کرده، کانال‌های ارتباطی را باز کند و حتی منجر به بهبود روابط شود.

واکنش‌های بین‌المللی به زلزله بم:

این زلزله با پاسخ گسترده بین‌المللی مواجه شد و بیش از ۶۰ کشور تیم‌های امداد و نجات، تجهیزات و کمک‌های بشردوستانه به منطقه فرستادند. یونسکو نیز برنامه‌ای برای حفاظت و مرمت ارگ بم آغاز کرد. کمک‌رسانی پس از این زلزله، از معدود کمک‌های بشردوستانه دولت آمریکا به ایران پس از انقلاب ۱۳۵۷ بود.

نقش تحریم‌ها:

تحریم‌های ایالات متحده علیه ایران همواره شامل معافیت‌هایی برای تجارت بشردوستانه بوده، اما در عمل، «رعایت بیش از حد» توسط بانک‌ها و شرکت‌ها اغلب مانع جریان کالاهای بشردوستانه شده است.

تجربه دیپلماسی زلزله در روابط ایران و آمریکا:

• زلزله منجیل ۱۳۶۹: دولت بوش پدر کمک‌های بشردوستانه مستقیم را پیشنهاد داد. ایران ابتدا امتناع کرد اما بعداً برخی کمک‌ها را از طریق صلیب سرخ پذیرفت که یکی از اولین تعاملات پس از انقلاب بود.
• زلزله بم ۱۳۸۲: آمریکا کمک‌های بیشتری ارائه داد و برخی تحریم‌ها را موقتاً کاهش داد. هیئت‌هایی از صلیب سرخ آمریکا و کنگره ایالات متحده از بم بازدید کردند که منجر به یک بهبود دیپلماتیک کوتاه مدت شد.

نمونه‌های جهانی دیپلماسی زلزله:

• زلزله بالاکوت پاکستان ۲۰۰۵: با بیش از ۷۰ هزار کشته، ایالات متحده تلاش امدادی عظیمی را آغاز کرد و کمک‌های مالی هنگفتی ارائه داد که سبب بهبود افکار عمومی پاکستان و تقویت روابط دو دولت شد.
• زلزله ترکیه و سوریه ۲۰۲۳: در ترکیه (عضو ناتو)، ایالات متحده ۱۰۰ میلیون دلار کمک مالی و تیم‌های جست‌وجو و نجات اعزام کرد. در مورد سوریه (تحت تحریم)، آمریکا بیش از ۲۰۰ میلیون دلار کمک بشردوستانه را صرفاً از طریق سازمان‌های غیردولتی و آژانس‌های سازمان ملل ارائه کرد تا از تقویت رژیم اسد جلوگیری شود.

محرک‌های اصلی:

• نجات جان انسان‌ها و کاهش رنج.
• جلوگیری از فروپاشی دولت، مهاجرت گسترده یا ناآرامی‌های مدنی در مناطق راهبردی.
• فشار عمومی ناشی از پوشش رسانه‌های جهانی.

قوی‌ترین و مرگبارترین زمین‌لرزه‌های تاریخ

قوی‌ترین زلزله قاره‌ای سده اخیر:

در ۲۵ آگوست ۱۹۵۰، قوی‌ترین زلزله با بزرگای ۸.۶ در خشکی بین آسام در هند و تبت رخ داد که با تلفات تقریبی ۴۸۰۰ کشته همراه بود.

مرگبارترین زلزله تاریخ بشر:

زمین‌لرزه‌ای در ۲۳ ژانویه ۱۵۵۶ در شانزی چین، در دوره سلسله مینگ، حدود ۸۳۰ هزار کشته برجا گذاشت و تا امروز مرگبارترین زلزله ثبت‌شده تاریخ محسوب می‌شود.

ابعاد و پیامدهای زلزله شانزی ۱۵۵۶:

• این رویداد که به «زلزله بزرگ جیاجینگ» معروف است، در دره رودخانه وی رخ داد.
• بیش از نیمی از جمعیت (در برخی مناطق تا ۶۰ درصد) جان باختند.
• شکاف‌هایی بیش از ۲۰ متر در زمین ایجاد شد.
• زمین‌لغزش‌ها، آتش‌سوزی‌ها و ریزش‌ها ویرانی را تا شعاع حدود ۵۰۰ کیلومتر گسترش داد و ۱۰ استان پرجمعیت را تحت تأثیر قرار داد.
• برآوردهای بعدی بزرگای زلزله را حدود ۸ و شدت آن را حدود ۱۱ مرکالی نشان می‌دهد.

دوره بازگشت:

کاتالوگ لرزه‌ای تاریخی ۳۰۰۰ ساله چین، هیچ زلزله دیگری با اندازه و موقعیت مشابه را در حدود ۲۵۰۰ سال قبل از ۱۵۵۶ نشان نمی‌دهد. گسل‌های این پهنه نرخ لغزش بلندمدت حدود ۱-۳ میلی‌متر در سال یا کمتر دارند و قرن‌ها تا هزاره‌ها طول می‌کشد تا فشار کافی برای ایجاد یک رویداد با بزرگای ۸ جمع شود.