گزارش مجلس: ایمنی خودروهای داخلی ۱۷ سال از استانداردهای جهانی عقب‌تر است

استانداردهای ایمنی خودرو در ایران: حداقل‌ها و خلأها

ایمنی خودروهای تولیدی در حال حاضر تنها تابع استانداردهای ۸۵گانه است، اما سوال اساسی اینجاست که آیا رعایت این استانداردها به تنهایی می‌تواند ایمنی سرنشینان خودرو را تامین کند؟ بازوی پژوهشی مجلس در گزارش اخیر خود با عنوان «مطالعه استانداردهای اجباری ایمنی خودرو در کشورهای منتخب» به این پرسش پاسخ داده است. این مرکز، آزمون‌های الزامی استاندارد در اروپا، ایالات‌متحده، چین، ژاپن، کره‌جنوبی، استرالیا و هند را بررسی و با وضعیت ایران مقایسه کرده است.

مرکز پژوهش‌های مجلس تاکید می‌کند: رعایت استانداردهای اجباری، صرفا حداقل کارآیی خودرو در تصادف را تضمین می‌کند و به هیچ وجه به معنای «ایمن بودن» خودرو نیست.

در کشورهای توسعه‌یافته، استانداردهای اجباری محل مناقشه نیست و رقابت بیشتر بر سر امتیاز خودروها در آزمون‌های اختیاری است؛ آزمون‌هایی که اساساً در ایران وجود خارجی ندارند.

ریشه‌های ضعف ایمنی خودروهای داخلی

پاسخ به این سوال که چرا ایمنی خودروهای داخلی تا این اندازه متزلزل است، در شیوه مدیریت صنعت و بازار خودرو نهفته است. طی دهه‌های گذشته، صنعت خودروی کشور تحت مدیریت دولتی بوده و موضوع رعایت استانداردها همواره یکی از نقاط پرچالش بوده است. خودروسازان اغلب هزینه‌های بالای اجرای استانداردها و محدودیت‌های مالی را دلیل تاخیر در این اصلاحات عنوان کرده‌اند. این موضوع یکی از اصلی‌ترین دلایل ایمنی پایین خودروهای داخلی است.

سال‌ها مدیریت دولتی و دخالت دولت در ارکان صنعت خودرو، به خصوص در حوزه قیمت‌گذاری، باعث شده که صنعت خودروسازی کشور ۲۵۵ همت زیان انباشته غیرتلفیقی ثبت کند. بدهی خودروسازان به زنجیره تامین به بیش از ۱۶۰ همت رسیده و آنها تنها به لطف تجدید ارزیابی از شمولیت ماده ۱۴۱ قانون تجارت خارج می‌شوند. قیمت‌گذاری دستوری و فریزهای بلندمدت قیمتی، توان مالی خودروسازان را برای توسعه محصول از منظر کیفیت و ایمنی سلب کرده است.

مقایسه استانداردهای ایمنی ایران با جهان

گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس نشان می‌دهد که سیاست‌گذاری ایمنی خودرو در کشورهای مورد بررسی (اروپا، ایالات‌متحده، چین، ژاپن، کره‌جنوبی، استرالیا و هند) بر تعیین حداقل‌های الزام‌آور ایمنی و حرکت تدریجی به سمت سخت‌گیرانه‌تر شدن آنها استوار است. استانداردهای الزامی ایمنی خودرو در سطح جهانی عمدتاً در چهار محور اصلی تعریف می‌شوند:

• ایمنی در تصادفات از روبه‌رو
• ایمنی در تصادفات جانبی
• حفاظت از عابران پیاده
• ایمنی خودرو در واژگونی

هر یک از این محورها شامل آزمون‌های تصادف واقعی با سرعت‌ها، زوایا و سناریوهای مشخص است که هدف آنها سنجش میزان حفاظت بدنه خودرو از جان سرنشینان و افراد خارج از خودروست. کشورها این آزمون‌ها را متناسب با ویژگی‌های بازار خود تنظیم کرده‌اند؛ برای مثال، ایالات‌متحده آزمون‌های تصادف جانبی را با موانع سنگین‌تر اجرا می‌کند، در حالی که اروپا بر ایمنی عابران پیاده تمرکز دارد. چین نیز با الگوبرداری از استانداردهای اروپایی و افزودن آزمون اجباری واژگونی، سطح ایمنی خودروهای خود را ارتقا داده است. حتی کشورهایی مانند هند نیز مسیر ارتقای تدریجی استانداردهای ایمنی را دنبال می‌کنند.

در این میان، جایگاه ایران از نگاه گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس نگران‌کننده ارزیابی می‌شود. اگرچه استانداردهای اجباری ایمنی خودرو در کشور در قالب استانداردهای ۸۵گانه تعریف شده‌اند، اما محتوای این استانداردها هم از نظر پوشش آزمون‌های حیاتی و هم از نظر به‌روز بودن، فاصله محسوسی با استانداردهای مرجع جهانی دارد. بخش عمده‌ای از الزامات ایمنی فعلی ایران به سال ۲۰۰۹ بازمی‌گردد که مربوط به ۱۷ سال پیش است.

پیشنهادهای سیاستی برای بهبود ایمنی خودرو

کارشناسان مرکز پژوهش مجلس تاکید دارند که استانداردهای اجباری ایمنی به معنای ایمن بودن خودرو نیستند و تنها حداقل عملکرد خودرو را در شرایط مشخص می‌سنجند. در بازارهای رقابتی جهان، نقش اصلی در ارزیابی ایمنی خودرو بر عهده آزمون‌های اختیاری مانند NCAP قرار دارد که با سرعت‌های بالاتر و سناریوهای پیچیده‌تر انجام می‌شوند. ایران نه تنها فاقد نظام NCAP بومی است، بلکه حتی در سطح استانداردهای اجباری نیز از روندهای جهانی عقب مانده است. مرکز پژوهش‌های مجلس مجموعه‌ای از پیشنهادهای سیاستی را برای بهبود وضعیت ایمنی خودروهای تولیدی ارائه می‌دهد:

1. ایجاد مرکز ملی آزمون تصادف خودرو: این مرکز برای انجام آزمون‌های واقعی برخورد، ارزیابی عملکرد کیسه‌های هوا، سنسورها و سازه بدنه ضروری است. اولین مرکز آزمون تصادف در کشور در تاریخ ۲۵ آذر ماه رونمایی شد، که نشان می‌دهد در تمام سال‌های گذشته خبری از تست تصادف در کشور نبوده است.
2. بازنگری و ارتقای استانداردهای ۸۵گانه: هدف از این بازنگری، هم‌راستاسازی استانداردها با مقررات اروپا، آمریکا و چین، به ویژه در حوزه‌هایی مانند برخورد کامل روبه‌رو، برخورد جانبی با ستون، حفاظت از عابر پیاده و ایمنی خودروهای برقی است.

در نهایت، گزارش تاکید می‌کند که اجرای این مسیر باید با محوریت سازمان ملی استاندارد ایران و با نگاه تدریجی اما الزام‌آور دنبال شود.