دستیار هوش مصنوعی سازمان محیط زیست؛ ابزاری برای بهبود تصمیم‌سازی و مدیریت قوانین

پروژه «دستیار هوش مصنوعی سازمان حفاظت محیط زیست» به عنوان ابزاری هوشمند برای مدیران این سازمان، اوایل سال جاری ابلاغ و اجرای آن آغاز شده است. این طرح که بخشی از توسعه سکوی هوش مصنوعی معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست‌جمهوری است، ۱۵ وزارتخانه و سازمان را در سراسر کشور هدف قرار داده و دانشگاه تربیت مدرس مسئولیت اجرای آن را برای سازمان حفاظت محیط زیست بر عهده گرفته است.

ماهیت و اهداف پروژه دستیار هوش مصنوعی

دکتر نصرالله مقدم چرکری، رئیس پژوهشکده فناوری اطلاعات و ارتباطات دانشگاه تربیت مدرس، این پروژه را کاملاً فراسازمانی توصیف کرده است. در فاز نخست، تمرکز اصلی بر روی قوانین و مقررات است. هدف این است که پس از اتمام این مرحله، مجموعه‌ای از ۱۵ مدل هوشمند در اختیار مدیران ارشد سازمان‌ها قرار گیرد تا بتوانند هرگونه پرسش مرتبط با تصمیم‌سازی خود را بر اساس قوانین و مقررات موجود مطرح کنند، از جمله بررسی انطباق یک تصمیم خاص با قوانین یا شناسایی چالش‌های حقوقی احتمالی.

ویژگی‌های فنی و چالش‌های قانونی در ایران

این مدل‌های هوش مصنوعی، مانند سایر مدل‌های طراحی شده برای دانشگاه‌ها، متن‌باز و بدون وابستگی هستند و به طور اختصاصی برای زبان فارسی تدوین شده‌اند. دکتر مقدم به حجم بالای قوانین در کشور اشاره کرد و گفت: «ما حدود ۱۲ هزار و ۸۰۰ قانون داریم؛ در حالی که در برخی جلسات عنوان می‌شود تنها حدود هزار و ۸۰۰ قانون وجود دارد. حجم قوانین در ایران حتی چند برابر برخی کشورها مانند فرانسه است و علاوه بر تعداد زیاد، خطر تعارض قوانین و مقررات میان سازمان‌های مختلف نیز وجود دارد.» این وضعیت، نیاز به یک لایه بالادستی برای شناسایی و اصلاح تعارضات قانونی را بیش از پیش ضروری می‌سازد.

تفاوت با مدل‌های زبانی عمومی و نمونه‌های جهانی

دستیار هوش مصنوعی سازمان محیط زیست از مدل‌های زبانی بزرگ اختصاصی بهره می‌برد. برخلاف مدل‌های عمومی که اطلاعات موجود در اینترنت را بدون فیلتر دریافت می‌کنند و احتمال خطا در آن‌ها بالاست، مدل‌های اختصاصی بر اساس مستندات، قوانین و داده‌های داخلی هر سازمان عمل می‌کنند. بر اساس گزارش‌های جهانی، نرخ رشد استفاده از مدل‌های زبانی اختصاصی از سال ۲۰۲۲ تا ۲۰۲۵ حتی از رشد استفاده از تلفن‌های همراه نیز فراتر رفته است.

دکتر مقدم به نمونه‌های بین‌المللی اشاره کرد و گفت: «یکی از شرکت‌های بزرگ سرمایه‌گذاری مالی دنیا با بیش از ۳۰ هزار کارمند، از یک دستیار هوشمند تخصصی مبتنی بر اطلاعات سازمانی خود استفاده می‌کند که نتیجه آن، سرعت بالاتر تصمیم‌گیری، تسریع فرآیندها و افزایش بهره‌وری بوده است.»

دستاوردهای فاز اول و قدمت قوانین محیط زیستی

در فاز اول پروژه، یکی از مهمترین خروجی‌ها خلاصه‌سازی متون حقوقی و قانونی بوده است. به این ترتیب، یک متن قانونی ۴۰ صفحه‌ای می‌تواند به خلاصه‌ای یک یا دو صفحه‌ای و قابل استفاده برای مدیر ارشد تبدیل شود. سیستم همچنین می‌تواند ارجاعات یک متن قانونی به مواد، آیین‌نامه‌ها و مقررات مرتبط را استخراج و توضیح دهد.

دکتر مقدم به قدمت قوانین محیط زیستی در کشور اشاره کرد و افزود: «در بررسی قوانین، به مقرراتی برمی‌خوریم که مربوط به سال‌های ۱۲۷۵ و ۱۲۷۶ هستند. حتی آیین‌نامه‌هایی در حوزه محیط زیست وجود دارد که قدمت آن‌ها به دهه‌ها قبل بازمی‌گردد و برخی از آن‌ها متعلق به بیش از ۵۰ سال پیش هستند و تاکنون بدون تغییر باقی مانده‌اند.» نقش مدل زبانی در اینجا این است که می‌تواند با توجه به قوانین جدید، پیشنهادهایی برای به‌روزرسانی یا حتی تدوین آیین‌نامه‌های جدید ارائه دهد.

کارکردهای عملی و فازهای آینده پروژه

این دستیار هوشمند می‌تواند فرآیند تصمیم‌سازی که در ساختارهای سازمانی معمولاً ماه‌ها به طول می‌انجامد، در چند ثانیه یا چند دقیقه انجام دهد. دکتر مقدم تأکید کرد که این مدل‌ها به صورت مستمر در چرخه تولید، استقرار، به‌روزرسانی و اصلاح قرار دارند و به مرور زمان کامل‌تر می‌شوند.

در فاز دوم، با توجه به نیازهای گسترده سازمان، هدف راه‌اندازی «هوش تجاری» و استخراج روندها از اطلاعات گذشته و داده‌های موجود در سازمان است. به عنوان مثال، روند کم‌آب شدن یا خشک شدن یک تالاب طی ۲۰ سال گذشته با استفاده از داده‌های تاریخی و چندبعدی مورد بررسی قرار می‌گیرد تا دلایل اصلی پدیده‌ها مشخص و راهکارهای مناسب ارائه شود.

فاز سوم پروژه، ارائه راهکار است؛ به گونه‌ای که سیستم بتواند برای جلوگیری از خشکی تالاب‌ها یا کاهش آلودگی هوا، پیشنهادهای عملی ارائه دهد. مدیران ارشد قادر خواهند بود سناریوهای مختلف را بر اساس داده‌ها بررسی کرده و پیامدهای احتمالی تصمیمات را در آینده پیش‌بینی کنند.

پیشرفت‌های فعلی و لزوم صبر در توسعه

فاز اول پروژه با همکاری سازمان حفاظت محیط زیست به انجام رسیده و اکنون وارد فاز دوم، یعنی هوش تجاری و استخراج گزارش‌ها شده‌ایم. در این مرحله، مدیر می‌تواند به صورت متنی یا گفتاری درخواست خود را مطرح کند و مدل زبانی هوشمند با اتصال به داده‌های متنوع و چندبعدی، از جمله داده‌های ماهواره‌ای، گزارش‌های مختلف را تولید و تحلیل می‌کند.

دکتر مقدم بر اهمیت صبر در روند توسعه این فناوری تأکید کرد: «اگر کشور صبور باشد و عجله نکند، همانند پروژه‌های ناموفق گذشته، لایه‌های ساختاری درست ساخته می‌شوند و زنجیره ارزش کامل خواهد شد. در برنامه هفتم، این دستیار هوشمند می‌تواند به یک دانش مبتنی بر هوش مصنوعی در کشور تبدیل شود و خطاهای ناشی از تصمیمات فردی را کاهش دهد، همچنین از ازبین رفتن دستاوردها هنگام تغییر مدیران جلوگیری کند.»

فاز اول سکوی هوش مصنوعی سازمان محیط زیست به صورت آزمایشی به بهره‌برداری رسیده است.