فرسایش ثبات هسته‌ای: جهان در آستانه ورود به عصری خطرناک‌تر

کنترل تسلیحات در ایستگاه پایانی

در طول جنگ سرد، همواره این هراس وجود داشت که جهان مملو از سلاح‌های هسته‌ای به اشاعه افسارگسیخته و جنگی فاجعه‌بار منجر شود. با این حال، در مورد سلاح‌های هسته‌ای استثنایی کم‌سابقه رقم خورد؛ زرادخانه‌ها انباشته شدند، اما هم‌زمان، شبکه‌ای از معاهدات و هنجارها آن‌ها را مهار کرد. توافق‌های کنترل تسلیحات، شمار کلاهک‌ها را محدود می‌ساختند و منطق بازدارندگی، هرچند هراس‌آور، شفاف و قابل‌پیش‌بینی بود. اکنون، نشانه‌ها حاکی از آن است که این نظم شکننده به پایان راه خود نزدیک می‌شود.

نماد روشن این دگرگونی، انقضای پیمان «نیو استارت» است که آخرین ستون باقی‌مانده از معماری کنترل تسلیحات هسته‌ای میان دو دارنده بزرگ این سلاح‌ها بود. برای نخستین بار در بیش از نیم قرن، هیچ محدودیت الزام‌آور حقوقی بر بزرگ‌ترین زرادخانه‌های هسته‌ای جهان سایه نیفکنده است. جهان ممکن است در آستانه ورود به عصری باشد که نه با انفجار ناگهانی، بلکه با فرسایش آرام قواعد بازدارندگی، به‌مراتب خطرناک‌تر از گذشته شود.

پایان عصر نیو استارت

پیمان «نیو استارت» که در سال ۲۰۱۰ امضا شد، بازتاب‌دهنده جهانی بود که امروز دیگر شباهت چندانی به آن ندارد. در آن زمان، تسلیحات راهبردی روسیه نشانه‌های فرسودگی داشت و زرادخانه هسته‌ای چین کوچک بود. اما آن جهان اکنون «دیگر وجود ندارد.»

روسیه و نوسازی هسته‌ای

روسیه امروز در جایگاهی کاملاً متفاوت ایستاده است. ولادیمیر پوتین می‌گوید حدود ۹۵ درصد از نیروهای هسته‌ای راهبردی این کشور نوسازی شده‌اند. نگران‌کننده‌تر از آن، شکل‌گیری یک زرادخانه گسترده هسته‌ای منطقه‌ای با حدود ۱۵۰۰ سلاح تاکتیکی است که خارج از شمول نیو استارت قرار می‌گرفتند. در جریان جنگ اوکراین، پوتین بارها به بازی خطرناک تهدید و باج‌گیری هسته‌ای متوسل شده است.

جاه‌طلبی‌های هسته‌ای چین

مسیر چین، پیامدهایی حتی ژرف‌تر برای ثبات جهانی دارد. زمانی که شی جین‌پینگ در سال ۲۰۱۲ قدرت را در دست گرفت، چین حدود ۲۴۰ کلاهک هسته‌ای داشت. امروز این رقم از ۶۰۰ فراتر رفته و برآوردهای آمریکا نشان می‌دهد پکن تا سال ۲۰۳۰ در مسیر دستیابی به حدود هزار کلاهک قرار دارد. چین در حال تکمیل یک «سه‌گانه هسته‌ای» تمام‌عیار است و به سمت سطوح بالاتر آماده‌باش، از جمله قابلیت «شلیک در هشدار»، حرکت می‌کند.

دولت جو بایدن تلاش کرد چین را به میز مذاکرات کنترل تسلیحات بکشاند، اما پاسخ پکن صریح بود: تنها زمانی وارد گفت‌وگوی جدی خواهد شد که اندازه زرادخانه‌اش به سطح آمریکا و روسیه نزدیک‌تر شود. از منظر پکن، کنترل تسلیحات نه سپری برای ثبات، بلکه قیدی است که باید از آن گریخت.

تصویری که از دل این تحولات بیرون می‌آید، جهانی است که قواعد بازدارندگی هسته‌ای در آن نه با یک فروپاشی ناگهانی، بلکه با تغییر آرام موازنه‌ها و ذهنیت‌ها، در حال فرسایش است؛ جهانی که خطرش دقیقاً در همین تدریجی‌بودن نهفته است.

سه عقرب در یک بطری؛ بازدارندگی در آستانه فروپاشی

حاصل این دگرگونی، شکل‌گیری رقابتی هسته‌ای سه‌جانبه است؛ رقابتی به‌مراتب پیچیده‌تر، ناپایدارتر و مبهم‌تر از رویارویی دوقطبی دوران جنگ سرد. نشریه اکونومیست برای توضیح این وضعیت به استعاره‌ای ماندگار متوسل می‌شود: آنچه رابرت اوپنهایمر زمانی «دو عقرب در یک بطری» می‌نامید، اکنون به سه عقرب بدل شده است؛ بطری شلوغ‌تر شده و رفتار عقرب‌ها پیش‌بینی‌ناپذیرتر.

اهمیت این تحول دقیقاً در همین‌جاست: هرچه سامانه پیچیده‌تر می‌شود، بازدارندگی شکننده‌تر می‌گردد. جهان هسته‌ای دوقطبی خطرناک بود، اما منطق آن قابل فهم بود. جهان سه‌قطبی یا چندقطبی چنین مزیتی ندارد. روسیه و چین به همکاری‌های نزدیک‌تر روی آورده‌اند، فناوری‌های نظامی مبادله می‌کنند و رزمایش‌های مشترکی برگزار می‌کنند که گاه نیروهای دارای قابلیت هسته‌ای را نیز در بر می‌گیرد.

کمیسیون دوحزبی «وضعیت راهبردی آمریکا» در سال ۲۰۲۳ هشدار داد که ایالات متحده ممکن است با سناریوی «تهاجم فرصت‌طلبانه» یا حتی فشار هماهنگ در چند جبهه روبه‌رو شود؛ در حالی که نیروهای هسته‌ای این کشور اساساً برای رقابتی عمدتاً دوجانبه طراحی شده‌اند.

خطرات مسابقه تسلیحاتی

مسابقه‌های تسلیحاتی ذاتاً خطرناک‌اند. اعداد آرام‌آرام بالا می‌روند، دکترین‌ها مبهم‌تر می‌شوند و احتمال سوءمحاسبه افزایش می‌یابد؛ نه فقط در میدان جنگ، بلکه در دل بحران‌ها، رزمایش‌ها یا حتی لحظات هراس ناگهانی. سامانه‌های هسته‌ای مدرن بیش از هر زمان دیگر با شبکه‌های سایبری، حسگرهای فضایی و چرخه‌های تصمیم‌گیری فشرده گره خورده‌اند. یک هشدار اشتباه یا یک برداشت نادرست می‌تواند بسیار سریع‌تر از گذشته به تشدید بحران منجر شود.

این خطر، به قدرت‌های بزرگ محدود نمی‌ماند. حدود ۴۰ کشور از توان فنی لازم برای تولید سلاح هسته‌ای برخوردارند. برای دهه‌ها، رژیم عدم اشاعه بر نوعی معامله نانوشته استوار بود: بیشتر کشورها از دستیابی به سلاح هسته‌ای صرف‌نظر می‌کردند، در برابر تضمین‌های امنیتی و این وعده که قدرت‌های هسته‌ای زرادخانه‌های خود را مسئولانه و محدود مدیریت خواهند کرد. امروز، هر دو ستون این معامله زیر فشار قرار گرفته‌اند.

با افزایش تردیدها نسبت به تعهد پایدار آمریکا به دفاع از متحدانش، برخی کشورها در سکوت در حال بازنگری گزینه‌های خود هستند. در کرهٔ جنوبی، بحث درباره دستیابی به بازدارندگی هسته‌ای مستقل از حاشیه به متن آمده است. در ژاپن، گفت‌وگوهایی که زمانی تابو و غیرقابل تصور بود، اکنون در میان استراتژیست‌ها به شکل زمزمه‌های جدی شنیده می‌شود. اگر چنین روندی در شمال‌شرق آسیا آغاز شود، به‌سختی می‌توان انتظار داشت که به همان منطقه محدود بماند.

جهان، آرام و بی‌سروصدا، در حال لغزش از بازدارندگی مدیریت‌شده به سوی تسلیح مجدد رقابتی است؛ از محدودیت به سوی انباشت، و از پیش‌بینی‌پذیری به سوی بداهه‌پردازی. دهه‌ها زیر سایه ویرانگرترین سلاح‌های تاریخ زیسته‌ایم و آموخته‌ایم که چگونه از به‌کارگیری آن‌ها پرهیز کنیم. این دستاورد، یکی از بزرگ‌ترین نقاط عطف تاریخ بشر بود؛ اما اکنون بیش از هر زمان دیگر، شکننده و شاید موقتی به نظر می‌رسد.