چالش‌های صنعت خودروسازی ایران: از زیان انباشته تا کاهش تولید جهانی

سهم کشورها از تولید جهانی خودرو: چین پیشتاز، ایران در رده هفدهم

در بازار جهانی خودرو، چین با اختصاص حدود ۳۳ درصد از کل تولید جهانی، در جایگاه نخست قرار دارد و شرکت‌هایی مانند BYD نقش کلیدی در این موفقیت ایفا می‌کنند. پس از چین، ایالات متحده آمریکا با سهمی نزدیک به ۱۲ درصد و شرکت تسلا، در رتبه دوم است. ژاپن نیز با سهم ۱۰ درصدی و تویوتا به عنوان بزرگترین خودروساز، جایگاه سوم را به خود اختصاص داده است.

ایران در این رده‌بندی، با سهمی حدود ۱.۲ درصد از تولید جهانی خودرو، در رتبه هفدهم قرار دارد.

وضعیت تولید خودرو در جهان و افت ۹ درصدی ایران

در سال ۲۰۲۴، حدود ۹۲.۵ میلیون دستگاه خودرو در جهان تولید شد که نشان‌دهنده رشد یک درصدی نسبت به سال ۲۰۲۳ است. چین با رشد ۳.۷ درصدی، همچنان صدرنشین تولیدکنندگان جهانی است. بیشترین رشد تولید در این دوره مربوط به مکزیک با افزایش ۵ درصدی بوده است.

در مقابل، ایران با کاهش ۹ درصدی تولید نسبت به سال ۲۰۲۳، بیشترین افت را در میان کشورهای مورد بررسی ثبت کرده است که نشان از چالش‌های عمیق در این صنعت دارد.

روند تولید خودرو در ایران: از رونق تا رکود

طی یک دهه اخیر، از سال ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۵، تولید خودرو در ایران در مجموع حدود ۳۸ درصد رشد داشته است. در سال‌های پیش از ۲۰۱۸ (۱۳۹۳ تا ۱۳۹۶)، با تورم ۹ تا ۱۰ درصدی و افزایش درآمدهای ارزی، تولید خودرو روندی صعودی را تجربه کرد.

اما از سال ۲۰۱۸ (۱۳۹۷ شمسی)، پس از خروج آمریکا از برجام و اعمال تحریم‌های گسترده، صنعت خودرو ایران با چالش‌های جدی از جمله تورم بالا، جهش نرخ ارز و کاهش درآمدهای ارزی مواجه شد. علاوه بر این، سیاست‌های قیمت‌گذاری دستوری نیز به کاهش تولید به کمتر از یک میلیون دستگاه و انباشت زیان در خودروسازان منجر شد.

صنعت خودرو در بازار سرمایه ایران: زیان انباشته و خصوصی‌سازی

صنعت خودروی ایران با بیش از ۷۰ سال قدمت، بخش مهمی از اقتصاد ملی را تشکیل می‌دهد و ارزش مجموع شرکت‌های خودروساز در بازار سرمایه به بیش از ۲ درصد کل بازار رسیده است.

بازیگران اصلی و سهم بازار

• ایران‌خودرو: با ارزش بازار ۱۴۸ همت، بزرگترین خودروساز بورسی کشور و با ۵۲ درصد سهم، بزرگترین بازیگر صنعت خودرو است.
• سایپا: با ارزش بازار ۸۴ همت و حدود ۳۰ درصد سهم بازار، در رتبه بعدی قرار دارد.

حوزه فعالیت شرکت‌ها

شرکت‌های فعال در این صنعت به سه گروه تقسیم می‌شوند:

• خودروهای سواری: ایران‌خودرو، سایپا و پارس‌خودرو تولیدکنندگان اصلی هستند.
• خودروهای باری: شرکت خاور.
• خودروهای سنگین: شرکت‌هایی مانند خدیزل، خزامیا و خکاوه.

ترکیب سهامداری و خصوصی‌سازی

در ایران‌خودرو، شرکت تدبیر سرمایه آراد با ۱۵ درصد سهام، بزرگترین سهامدار است. سپهرکیش ایرانیان و گسترش سرمایه‌گذاری ایران‌خودرو نیز هر کدام ۱۰ درصد سهام را در اختیار دارند. ایران‌خودرو سال گذشته خصوصی‌سازی شد.

در سایپا، شرکت سرمایه‌گذاری رنا و سازمان صنایع ایران هر کدام با ۱۷ درصد سهام، از سهامداران اصلی هستند. سایپا نیز در پاییز امسال در آستانه خصوصی‌سازی قرار دارد.

تقاضا و ترکیب محصولات

• ایران‌خودرو: محصولات پژو با ۲۹ درصد، بیشترین تقاضا را دارند.
• سایپا: محصولات تیبا، کوییک و ساینا در مجموع با ۶۲ درصد، پرتقاضاترین محصولات هستند.

چالش زیان انباشته و حاشیه سود

یکی از مشکلات اصلی صنعت خودروسازی ایران، زیان‌ده بودن شرکت‌های بزرگ آن است. ایران‌خودرو با حدود ۱۲۶ همت و سایپا با حدود ۷۹ همت زیان انباشته مواجه هستند. پارس‌خودرو نیز حدود ۵۰ همت زیان انباشته دارد. در مقابل، شرکت‌های فعال در حوزه خودروهای باری و سنگین وضعیت مالی بهتری دارند و از حاشیه سود قابل قبول‌تری برخوردارند. پارس‌خودرو با حاشیه سود عملیاتی منفی، ضعیف‌ترین عملکرد را در میان خودروسازان ثبت کرده است.

جمع‌بندی: نیاز به اصلاحات ساختاری

صنعت خودروسازی ایران، با وجود پتانسیل بالا و نقش مهم در اقتصاد، همچنان با مشکلات ساختاری دست و پنجه نرم می‌کند. نارضایتی از این صنعت تنها به مصرف‌کنندگان محدود نمی‌شود و تولیدکنندگان و دولت نیز از وضعیت موجود رضایت ندارند.

تحریم‌های بین‌المللی، قیمت‌گذاری دستوری و ساختار انحصاری بازار، از جمله عواملی هستند که به کاهش تولید، افزایش زیان انباشته و تضعیف انگیزه سرمایه‌گذاری و نوآوری منجر شده‌اند. خروج این صنعت از وضعیت فعلی، نیازمند اصلاحات ساختاری جدی، افزایش رقابت و بازنگری در سیاست‌های تنظیم‌گری است.