معرفی شش دستیار هوش مصنوعی بومی برای دستگاه‌های اجرایی ایران

چالش‌های اولیه و تضمین معاونت علمی

پنج ماه پیش، معاونت علمی از چندین دستیار هوش مصنوعی رونمایی کرده بود که در آن زمان به دلیل استفاده از APIهای خارجی، بومی واقعی محسوب نمی‌شدند. در همان جلسه، حسین افشین، معاون علمی رئیس جمهور، این هوش مصنوعی‌ها را به مرحله آزمون و خطا برد. عمده این دستیارها با دو مشکل اساسی مواجه شدند: اولاً، توسعه‌دهندگان عمداً آنها را محدود کرده بودند تا فقط به سؤالات مربوط به وزارتخانه خود پاسخ دهند. ثانیاً، این مدل‌های زبانی در پاسخ‌دهی به اطلاعات و قوانین، به داده‌های مربوط به ده سال پیش رجوع می‌کردند.

افشین در آن جلسه تضمین داد که معاونت علمی تمامی این پروژه‌ها را تا زمان بلوغ کامل و ایفای نقش کارآمد، پیگیری خواهد کرد.

دانشگاه‌ها در خط مقدم توسعه

شش دستیار هوش مصنوعی معرفی شده، توسط چندین دانشگاه برتر کشور در حال توسعه هستند:

• دانشگاه صنعتی خواجه نصیرالدین طوسی: توسعه دستیار وزارتخانه‌های گردشگری و نیرو.
• دانشگاه تربیت مدرس: توسعه دستیار سازمان حفاظت محیط زیست.
• دانشگاه شیراز: توسعه دستیار وزارت جهاد کشاورزی.
• دانشگاه صنعتی اصفهان: توسعه دستیار هوش مصنوعی وزارت صنعت، معدن و تجارت.

هوش مصنوعی، بازوی مشورتی مدیران ارشد

هدف اصلی این پروژه‌ها، ورود فناوری‌های نوظهور مانند هوش مصنوعی به ساختار اجرایی کشور است. به عنوان مثال، دستیار هوش مصنوعی اختصاصی وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، توسط دانشگاه صنعتی خواجه نصیرالدین طوسی در حال توسعه است.

«محمد مهدی اثنی‌عشری»، عضو هیئت علمی دانشگاه صنعتی خواجه نصیرالدین طوسی و مدیر پروژه، در این باره گفت: «این پروژه از اسفندماه سال گذشته کلید خورده و هدف اصلی آن، ایجاد یک بازوی مشورتی برای شخص وزیر و مدیران ارشد وزارتخانه است تا در فرآیند تصمیم‌گیری، تمامی قوانین، مقررات و داده‌های تخصصی را به‌صورت لحظه‌ای در اختیار داشته باشند.»

اثنی‌عشری تاکید کرد که این سامانه قرار نیست جایگزین تصمیم‌گیر انسانی باشد، بلکه وظیفه آن روشن کردن مسیر برای اتخاذ تصمیمات دقیق‌تر بر پایه داده‌ها است.

زمان‌بندی و مراحل پایانی پروژه‌ها

بر اساس ارزیابی‌های معاونت علمی، دستیار هوشمند در پاسخگویی به سؤالات حقوقی و قانونی به دقت ۸۰ درصدی رسیده است. فاز دوم این پروژه که در حال حاضر آغاز شده، بر تعامل با داده‌های عددی و فایل‌های آماری تمرکز دارد. پیش‌بینی می‌شود فاز سوم و بهره‌برداری کامل این دستیار تا آذرماه سال ۱۴۰۵ محقق شود.

زیرساخت‌های فنی و امنیت داده‌ها

مدل‌های زبانی متن‌باز مانند Qwen 3، DeepSeek و نسخه‌های بومی‌شده برای این دستیارها استفاده می‌شوند. این مدل‌ها به صورت محلی روی سرورهای داخلی میزبانی می‌شوند تا از خروج اطلاعات و بروز مشکلات امنیتی جلوگیری شود. این سامانه حتی در صورت قطع اینترنت جهانی نیز قابلیت پاسخگویی به نیازهای وزارتخانه را خواهد داشت.

چالش بودجه و زمان‌بندی

مدیر پروژه دستیار هوشمند وزیر میراث فرهنگی اعلام کرد که بودجه ۱۴ تا ۱۵ میلیارد تومانی این طرح با توجه به تغییرات گسترده در زمان‌بندی و هزینه‌های زیرساختی کافی نیست. پروژه که در ابتدا برای یک بازه شش‌ماهه تعریف شده بود، اکنون پیش‌بینی می‌شود تا ۱۸ ماه به درازا بکشد که این مسئله باعث مشکل بودجه‌ای خواهد شد. دستیار هوش مصنوعی وزارت نیرو با نام «طوسا» نیز وضعیت مشابهی دارد و با بودجه ۱۵ میلیارد تومانی، احتمالاً تا آذر ماه ۱۴۰۵ به بهره‌برداری خواهد رسید.

آینده دستیارهای هوش مصنوعی در ایران

این طرح بخشی از برنامه جامع توسعه سکوی هوش مصنوعی معاونت علمی است که ۱۵ وزارتخانه و سازمان را هدف قرار داده است. با توجه به تأثیر این هوش مصنوعی‌ها در تصمیم‌سازی‌های کلان، رسیدن به بلوغ و کارآمدی آنها زمان‌بر خواهد بود. اگرچه حسین افشین پیش‌تر اعلام کرده بود که این دستیارها تا پایان سال جاری به مرحله اجرا می‌رسند، اما صحبت‌های مدیران پروژه‌ها نشان می‌دهد که این امر نیازمند بودجه و زمان بیشتری است.