کشف قدیمی‌ترین مهره شطرنج جهان با قدمت ۱۳۰۰ سال در اردن

جزئیات کشف در منطقه باستانی حمیمه

این مهره ارزشمند در منطقه باستانی حمیمه (Humayma) واقع در جنوب اردن کشف شده است. حمیمه در گذشته یک ایستگاه تجاری حیاتی در مسیر جاده باستانی «ویا نوا ترایانا» بود که آسیا را به اروپا و خاور نزدیک متصل می‌کرد. تحقیقات آزمایشگاهی دقیق نشان می‌دهد که این مهره از سنگ ماسه تراشیده شده و قدمت آن به اوایل دوره اسلامی، یعنی بین سال‌های ۶۸۰ تا ۷۴۹ میلادی، بازمی‌گردد.

این کشف به این معناست که قدیمی‌ترین مهره شطرنج جهان حدود ۱۳۰۰ سال قدمت دارد. پیش از این، قدیمی‌ترین مهره‌های یافت شده مربوط به قرن‌های بعدی بودند، اما این یافته جدید، تاریخ مستند بازی شطرنج را حداقل یک قرن به عقب می‌برد و آن را به دوران فتوحات اولیه اسلامی نزدیک می‌کند.

چرا این سنگ یک مهره رخ است؟

در نگاه اول، این قطعه سنگی کوچک ممکن است شباهت چندانی به مهره‌های شطرنج مدرن نداشته باشد. این شیء دارای ظاهری مستطیلی با دو برآمدگی شاخ‌مانند در بالای آن است. با این حال، باستان‌شناس جان اولسون از دانشگاه ویکتوریا، با مقایسه دقیق این قطعه با متون تاریخی و سایر یافته‌های باستان‌شناسی، با اطمینان اعلام کرده است که این مهره یک «رخ» باستانی است.

در تاریخچه اولیه بازی شطرنج، مهره رخ نمادی از یک ارابه جنگی دو اسبه بود. در آن دوره، به دلیل محدودیت‌های مذهبی در ساخت مجسمه‌های واقع‌گرایانه از موجودات زنده و انسان‌ها، صنعتگران به سمت طراحی‌های انتزاعی و ساده‌سازی شده روی آوردند. دو برآمدگی شاخ‌مانند روی این مهره، در واقع نمادی انتزاعی از دو اسب ارابه هستند.

جان اولسون در کنفرانس مدارس تحقیقات شرقی آمریکا توضیح داد که شکل این مهره تقریباً مشابه مهره‌های شطرنجی است که بعدها در نقاط دیگر جهان اسلام یافت شد و این شباهت، کاربری آن را به عنوان یک ابزار بازی تایید می‌کند.

مسیر سفر شطرنج: از هند تا اردن

این کشف باستانی فرصتی بی‌نظیر برای بازخوانی تاریخچه گسترش شطرنج فراهم کرده است. مورخان بر این باورند که شطرنج ابتدا در هند با نام «چاتورانگا» (Chaturanga) ابداع شد. سپس، بازرگانان و دیپلمات‌ها این بازی را به ایران آوردند، جایی که قوانین آن تکامل یافت و نام‌های ایرانی مانند «شاه» و «رخ» روی مهره‌ها ماندگار شد.

پس از ورود اسلام به ایران در قرن هفتم میلادی، این بازی توسط مسلمانان پذیرفته شد و به سرعت در سراسر جهان اسلام گسترش یافت. منطقه حمیمه، محل کشف این مهره، دقیقاً در مسیر عبور کاروان‌های تجاری و زائرانی قرار داشت که از شرق به سمت مکه یا شام سفر می‌کردند. احتمالاً یک تاجر ثروتمند یا دیپلمات در حین سفر، این بازی فکری را با خود حمل می‌کرده و این مهره را در آنجا جا گذاشته یا گم کرده است.

اهمیت فرهنگی بازی‌ها در دنیای باستان

یافتن قدیمی‌ترین مهره شطرنج در یک پایگاه تجاری، نشان‌دهنده این است که بازی‌ها در دنیای باستان صرفاً سرگرمی نبودند، بلکه ابزاری مهم برای تعاملات فرهنگی محسوب می‌شدند. شطرنج به دلیل ماهیت استراتژیک و فکری خود، به سرعت میان اشراف، فرماندهان نظامی و اندیشمندان محبوبیت یافت.

حفاری‌ها در حمیمه همچنان ادامه دارد و باستان‌شناسان امیدوارند بتوانند سایر مهره‌های این مجموعه باستانی یا حتی صفحه بازی مربوط به آن را نیز پیدا کنند. این قطعه کوچک سنگی، اکنون بزرگ‌ترین سند موجود برای اثبات قدمت و محبوبیت شطرنج در قرون اولیه اسلامی است و در آینده به عنوان یک گنجینه ملی در موزه‌های معتبر جهان نگهداری خواهد شد.