بصیر نصیبی، بنیانگذار سینمای آزاد ایران، در ۸۴ سالگی درگذشت

آغاز به کار سینمای آزاد در سال ۱۳۴۸

نصیبی در گفت‌وگویی که ابتدا در ماهنامه فیلم و سپس در کتاب «ده سال سینمای آزاد ایران» منتشر شد، ماجرای تاسیس این جریان را چنین شرح داده است. اولین جلسه سینمای آزاد در مهر ماه ۱۳۴۸ با نمایش فیلم‌های کوتاه ۱۶ میلیمتری دانشجویان دانشکده دراماتیک و مرکز آموزش تلویزیون در حیاط کودکستان «کاخ کودک» برگزار شد. این رویداد با همکاری نصیبی، ابراهیم وحیدزاده و ابراهیم فروزش شکل گرفت.

پس از این جلسه اولیه، گروه توانست نمایش آثار را در دانشکده هنرهای دراماتیک ادامه دهد. فعالیت‌های سینمای آزاد به تدریج گسترش یافت و سینه کلوب آن حدود ۲۰۰ جلسه نمایش فیلم برگزار کرد. این جلسات نه تنها به مرور آثار فیلمسازان برجسته جهانی مانند اینگمار برگمان و ژان لوک گدار می‌پرداخت، بلکه میزبان نخستین نمایش فیلم‌های حرفه‌ای ایرانی خارج از جریان اصلی نیز بود. از جمله این فیلم‌ها می‌توان به «چشمه» (آربی آوانسیان) و «بوف کور» (کیومرث درم‌بخش) اشاره کرد.

توسعه و گسترش فعالیت‌ها

در سال ۱۳۵۲، با حمایت مدیران وقت تلویزیون، دفتری در تهران به سینمای آزاد اختصاص یافت. این حمایت به گسترش فعالیت‌ها در شهرهای دیگر ایران از جمله مشهد، خرم‌آباد، اهواز، آبادان، اصفهان و اردبیل منجر شد و ارتباط میان فیلمسازان تجربی در سراسر کشور را تقویت کرد.

از دیگر دستاوردهای مهم این جنبش می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• برگزاری جشنواره‌های سینمای آزاد ایران که بعدها جنبه بین‌المللی نیز پیدا کردند.
• انتشار سه شماره کتاب سینمای آزاد.
• انتشار ماهنامه سینمای آزاد که تیراژ آن در اوج فعالیت به ۴ هزار نسخه می‌رسید.

تصویر: از راست به چپ: کیانوش عیاری، بصیر نصیبی و ایرج تحویلی

پایان کار و میراث سینمای آزاد

سینمای آزاد که رویکردهای سیاسی نیز داشت، در سال‌های پایانی پیش از انقلاب با نهادهای امنیتی دچار چالش شد و پس از انقلاب، فعالیت‌های آن به تدریج کاهش یافت و عملاً در سال ۱۳۵۸ به پایان رسید.

فهرستی از فیلمسازان شاخصی که با سینمای آزاد همکاری داشتند و بعدها وارد سینمای حرفه‌ای شدند:

• کیانوش عیاری
• محمدعلی سجادی
• فریدون جیرانی
• ناصر غلامرضایی
• مجید قاری‌زاده
• حسن بنی‌هاشمی
• زاون قوکاسیان
• همایون پایور
• اکبر خواجویی
• اردشیر شلیله
• عبدالله باکیده
• مهدی صباغ‌زاده
• داریوش ارجمند
• بیژن امکانیان
• ابراهیم حقیقی
• داریوش عیاری

برخی از مهم‌ترین محصولات سینمای آزاد شامل فیلم‌هایی چون «آن مرد اسب دارد» (ناصر غلامرضایی)، «نهنگ» (حسن بنی‌هاشمی)، «فصلی دیگر» (زاون قوکاسیان)، «آن سوی آتش» (کیانوش عیاری)، «خانه ابری» (ابراهیم حقیقی)، «چاقو» (عبدالله باکیده)، «اجازه هست آقای فلینی» (فریدون جیرانی) و «هیس» (داریوش ارجمند) بودند.

میراث اصلی سینمای آزاد، تربیت تعداد زیادی فیلمساز ماهر و توسعه فرهنگ بصری و زبان تصویر در کشور بود. این جریان تجربیات ارزشمندی در برنامه‌ریزی تولید فیلم کوتاه، دکوپاژ، تدوین و صداگذاری به سینماگران جوان منتقل کرد و نقش مهمی در شکل‌گیری نسل جدیدی از سینماگران ایرانی ایفا کرد.

تصویر: از راست به چپ: احمد غفارمنش، رضا عدل، بصیر نصیبی و عبدالله باکیده در دفتر مرکزی سینمای آزاد