رونمایی از دستیار هوش مصنوعی سازمان محیط زیست: گامی بزرگ در حکمرانی داده‌محور

در نشستی با حضور اصحاب رسانه، پیشرفت پروژه دستیار هوش مصنوعی دستگاه‌های اجرایی، با تمرکز ویژه بر سازمان حفاظت از محیط زیست، مورد بررسی قرار گرفت. این سامانه که با هدف ارزیابی روند اجرا، چالش‌ها و چشم‌انداز توسعه آن برگزار شد، نشان‌دهنده گام‌های مهمی در جهت هوشمندسازی فرآیندهای دولتی در ایران است.

طرح جامع هوش مصنوعی و اهداف آن

دکتر نصرالله مقدم چرکری، رئیس پژوهشکده فناوری اطلاعات و ارتباطات دانشگاه تربیت مدرس، در تشریح این پروژه اعلام کرد که اجرای آن اوایل سال جاری به این دانشگاه ابلاغ شده است. وی تأکید کرد که این طرح بخشی از برنامه جامع توسعه سکوی هوش مصنوعی معاونت علمی بوده و ۱۵ وزارتخانه و سازمان را در سراسر کشور هدف قرار داده است.

مدل‌های طراحی‌شده برای سازمان محیط زیست و سایر دانشگاه‌ها، متن‌باز هستند و وابستگی تکنولوژیک ایجاد نمی‌کنند. این مدل‌ها به‌طور اختصاصی برای زبان فارسی تدوین شده‌اند، برخلاف مدل‌های عمومی که ممکن است در پردازش زبان فارسی ضعف داشته باشند. هدف، ساخت مدل‌های زبانی بزرگ اختصاصی است که هر سازمان بتواند بر اساس مستندات، قوانین و داده‌های داخلی خود، مدلی منحصر‌به‌فرد داشته باشد.

پیچیدگی نظام حقوقی و نقش هوش مصنوعی

مقدم چرکری به پیچیدگی ساختار قانونی کشور اشاره کرد و گفت: «ما حدود ۱۲,۸۰۰ قانون در کشور داریم، در حالی که در برخی جلسات عنوان می‌شود تنها حدود ۱,۸۰۰ قانون وجود دارد. حجم قوانین در ایران حتی چند برابر برخی کشور‌ها مانند فرانسه است.» وی بر خطر تعارض قوانین و مقررات میان دستگاه‌های مختلف تأکید کرد و نیاز به یک لایه بالادستی هوشمند را ضروری دانست که بتواند این تعارضات را شناسایی و اصلاح کند؛ امری که در حال حاضر به‌صورت نظام‌مند وجود ندارد.

فازهای اجرایی پروژه دستیار هوشمند

این پروژه در سه فاز اصلی تعریف شده است:

• فاز نخست: تمرکز بر قوانین، مقررات و دستورالعمل‌های جاری سازمان. سیستم قادر است متون قانونی ۴۰ صفحه‌ای را به خلاصه‌ای یک یا دو صفحه‌ای و قابل استفاده برای مدیران ارشد تبدیل کند. مدیران می‌توانند از سیستم بپرسند که یک متن قانونی به چه مواد، آیین‌نامه‌ها و مقررات مرتبطی ارجاع داده است و سیستم این موارد را استخراج و توضیح می‌دهد.
• فاز دوم: هوش تجاری و تحلیل داده‌ها. این فاز با استفاده از اطلاعات گذشته و داده‌های موجود در سازمان، به دنبال استخراج روندهاست؛ مانند بررسی روند کم‌آب شدن یا خشک شدن یک تالاب طی ۲۰ سال گذشته. داده‌های تاریخی سازمان حفاظت محیط زیست، ماهیتی چندبعدی دارند و تحلیل آن‌ها می‌تواند دلایل اصلی بروز پدیده‌ها را مشخص و راهکارهای مناسب ارائه دهد.
• فاز سوم: ارائه راهکار. در این مرحله، سیستم می‌تواند برای جلوگیری از خشکی تالاب‌ها یا کاهش آلودگی هوا، پیشنهاد‌های عملی ارائه دهد. همچنین، مدیران ارشد قادر خواهند بود سناریوهای مختلف را بر اساس داده‌ها بررسی کرده و پیامدهای احتمالی اتفاقات خاص را در آینده پیش‌بینی کنند.

پیشرفت‌های کنونی و چالش‌ها

مقدم با اشاره به پیشرفت‌های فعلی پروژه، تصریح کرد که فاز اول با همکاری مثبت سازمان حفاظت محیط زیست به انجام رسیده و اکنون وارد فاز دوم، یعنی هوش تجاری و استخراج گزارش‌ها شده‌ایم. در این مرحله، مدیر می‌تواند به‌صورت متنی یا گفتاری درخواست خود را مطرح کند. مدل زبانی بزرگِ هوشمند به داده‌های متنوع و چندبعدی، از جمله داده‌های حجیم ماهواره‌ای، متصل است و گزارش‌های مختلفی بر اساس آن‌ها تولید می‌شود.

وی افزود که سیستم صرفاً جدول یا نمودار ارائه نمی‌دهد، بلکه بر اساس مستندات سازمان و توان تحلیلی خود، این داده‌ها را تحلیل کرده و توصیه‌هایی را ارائه می‌دهد. این توصیه‌ها باید در کنار کارشناسان ارشد سازمان بررسی شوند تا فرآیند یادگیری مدل‌ها کامل شود. پاسخ‌های تولید شده توسط دستیار هوشمند، کیفیت مناسبی دارند اما نیاز به بازبینی دقیق دارند و حدود دو ماه است که نمونه‌ها تحت نظر قرار دارند و بازخوردها برای بهبود آن‌ها جمع‌آوری می‌شود.

اطلاعات بخش‌های مختلف در اختیار تیم پروژه قرار داده شده و نمونه‌های گزارش‌های هوش تجاری شامل تفسیر داده‌ها و ارائه توصیه‌ها نیز تولید شده است. به عنوان مثال، داده‌های مربوط به آلودگی هوا از ۳۲۷ ایستگاه سنجش مختلف در کشور، از جمله ایستگاه‌هایی در دماوند و رباط کریم استان تهران که از سال ۱۳۸۲ تاکنون در دسترس هستند، مورد بررسی قرار گرفته‌اند.

صبر در توسعه و خوداتکایی

مقدم تأکید کرد که هدف این است که سیستم دانش سازمانی را مدیریت کند و اتوماسیون اداری و تصمیم‌سازی را بهبود دهد. وی بر اهمیت صبر در روند توسعه تأکید کرد و گفت: «اگر کشور صبور باشد و عجله نکند، همانند پروژه‌های ناموفق گذشته، لایه‌های ساختاری درست ساخته می‌شوند و زنجیره ارزش کامل خواهد شد؛ در برنامه هفتم، این دستیار هوشمند می‌تواند به یک دانش مبتنی بر هوش مصنوعی در کشور تبدیل شود و خطاهای ناشی از تصمیمات فردی را کاهش دهد.»

حسن کاوه، رئیس مرکز برنامه، بودجه، فناوری اطلاعات، بازرسی و مدیریت عملکرد سازمان حفاظت محیط زیست، نیز در این نشست، نقش محوری داده در حکمرانی محیط زیست را تشریح کرد و از توسعه یک دستیار هوشمند حقوقی با همکاری دانشگاه تربیت مدرس خبر داد. وی ضعف زیرساخت‌های داده‌محور را چالش اصلی سازمان دانست و اعلام کرد که به‌کارگیری ظرفیت‌های هوش مصنوعی دولت، به‌طور موازی با پروژه داده‌های ماهواره‌ای پیش می‌رود.

کاوه پروژه هوشمندسازی را در دو مرحله تعریف کرد:

1. طراحی صرفاً یک دستیار جست‌وجوگر و نمایه‌گر در حوزه حقوق محیط زیست.
2. حرکت به سمت سیستمی که قادر به تنظیم لوایح قضایی و تهیه دفاعیه‌ها باشد.

وی تأکید کرد که سازمان به‌دلیل خوداتکایی، از به‌کارگیری پلتفرم‌های آماده خارجی پرهیز می‌کند و این امر موجب طولانی‌تر شدن فرآیند آزمون و خطا در توسعه داخلی می‌شود. درخواست اصلی از دانشگاه تربیت مدرس، نصب یک دستیار هوشمند بر روی سامانه جامع محیط زیست است که زیربنای ارائه تمامی خدمات دولت الکترونیک در این حوزه است و با مشکل از دست رفتن یا عدم قابلیت استخراج لحظه‌ای داده‌ها در سیستم اتوماسیون اداری مواجه است.