افزایش بی‌سابقه قیمت لوازم خانگی و رکود عمیق در بازار ایران

افزایش بی‌سابقه قیمت لوازم خانگی در یک ماه اخیر

بازار لوازم خانگی ایران در یک ماه گذشته شاهد یکی از شدیدترین موج‌های افزایش قیمت در سال‌های اخیر بوده است. سیاست «ارز تک‌نرخی» که انتظار می‌رفت ثبات را به ارمغان آورد، نه تنها این وعده را محقق نکرده، بلکه به افزایش‌های متوالی و تقریباً هفتگی قیمت‌ها منجر شده است. تولیدکنندگان، با استناد به تغییرات نرخ ارز و دشواری تأمین مواد اولیه، چندین مرتبه قیمت‌ها را بالا برده‌اند که این امر سردرگمی کاملی در بازار ایجاد کرده است.

فروشندگان از قیمت واقعی عرضه بی‌اطلاع هستند و مصرف‌کنندگان نیز با مشاهده جهش‌های متوالی، خرید را از اولویت زندگی خود حذف کرده‌اند. مشاهدات میدانی نشان می‌دهد که بسیاری از کالاهای شاخص، در همین مدت کوتاه رشدهای غیرقابل توجیهی داشته‌اند:

• یخچال ساید بای ساید: از حدود ۸۵ میلیون تومان به ۱۲۵ میلیون تومان
• کولر آبی: از حدود ۲۶ میلیون تومان به ۴۲ میلیون تومان
• کولر گازی: رشد بیش از ۶۰ درصدی را تجربه کرده است.

در مورد ماشین لباسشویی نیز ارقام عجیبی گزارش می‌شود؛ کالایی که تا چند هفته پیش حدود ۱۸ میلیون تومان به فروش می‌رسید، اکنون به محدوده ۴۱ میلیون تومان رسیده است. بر اساس برآوردهای فعالان صنفی، میانگین افزایش قیمت در بازار لوازم خانگی طی ماه گذشته بیش از ۵۰ درصد بوده است که این افزایش برای بسیاری از خانواده‌های طبقه متوسط به معنای خارج شدن کامل این کالاها از سبد مصرفی آن‌هاست.

رکود سنگین در سایه نبود نظارت؛ فروشندگان و خریداران در بن‌بست

بازار لوازم خانگی ایران این روزها بیش از هر زمان دیگر درگیر بی‌نظمی قیمتی و نبود نظارت مؤثر است که نگرانی فعالان صنفی و مصرف‌کنندگان را تشدید کرده است. در حالی که انتظار می‌رفت قیمت‌ها بر اساس منطق اقتصادی و شاخص‌های قابل پیگیری تغییر کنند، اکنون فرآیند قیمت‌گذاری به شکل بی‌ضابطه و غیرشفاف انجام می‌شود.

تولیدکنندگان تقریباً به صورت هفتگی فهرست‌های جدید قیمت به بازار اعلام می‌کنند که این مسئله فضای روانی بازار را متشنج کرده و اعتماد عمومی را از بین برده است. فروشندگان در چنین وضعیتی عملاً توان تعیین قیمت قطعی ندارند و مصرف‌کنندگان نیز با مشاهده روند صعودی بی‌وقفه، ترس از ادامه گرانی را در تصمیمات خرید خود دخیل کرده‌اند.

بررسی‌ها نشان می‌دهد که این افزایش‌های مکرر و بدون منطق تولیدی نه تنها موجب رونق فروش نشده، بلکه بازار را وارد مرحله‌ای از رکود سنگین کرده است. بسیاری از واحدهای صنفی گزارش می‌دهند که میزان فروش آن‌ها به پایین‌ترین سطح چند سال اخیر رسیده و در مقابل، حجم مراجعات برای استعلام قیمت و انصراف از خرید افزایش یافته است. مردم در مواجهه با قیمت‌هایی که هر هفته تغییر می‌کند، ترجیح می‌دهند خرید را به تعویق بیندازند، زیرا نه توان مالی کافی دارند و نه از آینده قیمت‌ها اطمینان پیدا می‌کنند.

جهش‌های اخیر بیش از آنکه ناشی از تغییر واقعی در هزینه تولید یا نرخ ارز باشد، ریشه در فضای روانی و نبود نظارت شفاف دارد. این شرایط فرصت را برای سوءاستفاده برخی تولیدکنندگان و واسطه‌ها فراهم کرده تا از بحران نرخ ارز، بهانه‌ای برای افزایش‌های چندباره بسازند.

از اجبار در خرید کالای راکد تا اتهام احتکار به فروشندگان

گزارش‌های تازه از بازار لوازم خانگی از رفتارهای نگران‌کننده تولیدکنندگان و تبعات سنگین آن برای فروشندگان حکایت دارد. برخی کارخانه‌ها اکنون محصولات خود را به صورت «سبدی» عرضه می‌کنند؛ یعنی اگر فروشنده بخواهد کالای پرتقاضا مانند یخچال یا تلویزیون را دریافت کند، موظف است در کنار آن کالاهای کم‌فروش یا راکد را نیز خریداری کند.

این سیاست، فشار مالی سنگینی را بر مغازه‌داران وارد کرده و باعث قفل شدن بخشی از سرمایه فعالان بازار در انبارها شده است. در نتیجه بسیاری از واحدهای صنفی با چالش افزایش هزینه انبارداری، بالا رفتن ریسک رکود و کاهش شدید نقدینگی روبه‌رو شده‌اند. فروشنده‌ای که مجبور شده حجم زیادی کالای غیرقابل فروش را نگهداری کند، اکنون نگران است بر اساس ضوابط موجود اگر کالا بیش از ۹۵ روز در انبار باقی بماند، عنوان «احتکار» به او نسبت داده شود.

این در حالی است که ماندن کالا در انبار نه از سر قصد احتکار، بلکه نتیجه کاهش شدید تقاضا و نبود مشتری واقعی است. به این ترتیب از یک سو فروشنده امکان فروش ندارد و از سوی دیگر، بابت نفروختن ممکن است تحت فشارهای نظارتی قرار گیرد. کارشناسان این روند را نشانه‌ای از ناهماهنگی عمیق میان تولیدکننده، توزیع‌کننده و سیاست‌گذار می‌دانند. به باور آنان عرضه سبدی کالا و تغییر مداوم فهرست قیمت‌ها، نشانگر خروج بازار از منطق طبیعی رقابت و تبدیل شدن آن به فضایی انحصاری است.

در چنین فضایی، اعتماد مصرف‌کننده به ثبات بازار به شدت آسیب دیده است و مردمی که پیش‌تر خرید لوازم خانگی را سرمایه‌گذاری بلندمدت می‌دیدند، اکنون به دلیل بی‌ثباتی قیمت‌ها و ابهام در روند عرضه ترجیح می‌دهند از خرید صرف‌نظر کنند. در نهایت اگر نهادهای مسئول به طور جدی وارد عمل نشوند، این وضعیت می‌تواند به رکود عمیق‌تر و از بین رفتن کامل اعتماد بازار منجر شود؛ و بازسازی این اعتماد، کاری به مراتب سخت‌تر از کنترل قیمت‌هاست.