دیپلماسی منطقه‌ای و شروط ایران در مذاکرات با آمریکا: نگرانی‌ها و انتظارات

نقش دیپلماسی منطقه‌ای در مذاکرات ایران و آمریکا

وزرای خارجه روسیه، سرگئی لاوروف، و عمان، بدر البوسعیدی، اخیراً طی گفتگوهایی بر لزوم حرکت طرفین در مسیر دیپلماسی تاکید کرده‌اند. به اعتقاد مسکو و مسقط، تشویق و تداوم گفت‌وگوهای بیشتر میان ایران و آمریکا برای رسیدن به توافق‌هایی که بتواند خطر درگیری را کاهش داده و ثبات منطقه را تضمین کند، حیاتی است.

دور جدید گفت‌وگوهای هسته‌ای ایران و آمریکا، پس از یک دوره پر تنش، در تاریخ ۱۷ بهمن ۱۴۰۴ در مسقط، پایتخت عمان، با وساطت این کشور برگزار شد. همزمان با این نشست‌ها، رسانه‌های عبری ادعا کرده‌اند که بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، در سفر آتی خود به واشنگتن از دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور پیشین آمریکا، خواهد خواست تا در هرگونه توافق جدید، محدودیت‌هایی بر بُرد موشک‌های ایران و خروج اورانیوم غنی‌شده از این کشور اعمال شود.

نگرانی‌های منطقه‌ای و حمایت از دیپلماسی

همه کشورها به جز اسرائیل نگران جنگ هستند

محسن پاک‌آیین، سفیر پیشین ایران در آذربایجان و تحلیلگر سیاست خارجی، معتقد است که تقریباً تمامی بازیگران اصلی در صحنه سیاست منطقه‌ای، به جز اسرائیل، از شکل‌گیری توافق میان ایران و آمریکا حمایت می‌کنند. این حمایت نه از سر همدلی با ایران یا تقویت مواضع آمریکا، بلکه نتیجه نگرانی آشکار کشورهای منطقه از پیامدهای بحرانی است که اسرائیل به دنبال ایجاد آن است.

«ما درباره منطقه‌ای صحبت می‌کنیم که بخش بزرگی از انرژی جهان در آن تولید و منتقل می‌شود و کوچک‌ترین تنش در این منطقه نیز می‌تواند بازارهای جهانی را با شوک‌های غیرقابل پیش بینی مواجه کند. از همین رو است که بسیاری از کشورهای منطقه به دنبال تقویت مسیر دیپلماسی هستند.»

وی افزود که تمامی دولت‌های منطقه نگران پیامدهای یک رویارویی مستقیم میان ایران و آمریکا هستند. کشورهای عربی منطقه خلیج فارس و حتی ترکیه مایل به ایفای نقش میانجی‌گرایانه هستند، زیرا به خوبی می‌دانند که یک درگیری بزرگ می‌تواند به سرعت از کنترل خارج شده و مسیرهای تجاری و انرژی را تحت تاثیر قرار دهد. دولت‌هایی که برنامه‌های توسعه اقتصادی و جذب سرمایه را آغاز کرده‌اند، می‌دانند که هر جنگی منطقه را به چرخه‌های بی‌ثباتی وارد خواهد کرد. رفتارهای اخیر روسیه و عمان و اظهارنظرهای مقامات آن‌ها نشانه‌ای از همین موضوع است.

مواضع ایران: کاهش غنی‌سازی در برابر لغو تحریم‌ها

نقش میانجی‌گران منطقه‌ای

کشورهایی نظیر روسیه، عمان، ترکیه، قطر، عربستان سعودی و امارات متحده عربی، هر یک بر اساس روابط و منافع خود، در این مسیر فعال هستند. عمان همواره نقش سنتی در میانجی‌گری میان ایران و غرب داشته است. قطر از رابطه نزدیک با آمریکا و ارتباطات منطقه‌ای بهره می‌برد. عربستان و امارات نیز به دلیل آسیب‌پذیری مستقیم در برابر جنگ، در پی تثبیت وضعیت امنیتی منطقه هستند. تمامی این کشورها می‌دانند که یک حمله احتمالی آمریکا، به ویژه در شرایط فعلی، ممکن است ظرف چند ساعت به جنگی با ابعاد بسیار وسیع تبدیل شود.

شروط ایران برای توافق

مواضع جمهوری اسلامی ایران در این باره کاملاً روشن و بدون ابهام است. تهران بارها تاکید کرده که تنها کانون فعالیت هسته‌ای ایران، برنامه صلح‌آمیز است و هدف از آن تولید انرژی، پیشبرد پروژه‌های علمی و نیازهای غیرنظامی است که همواره تحت نظارت آژانس بین‌المللی انرژی اتمی قرار دارد. ایران اعلام کرده که اگر قرار است اطمینان دهد هدف از توسعه هسته‌ای ساخت سلاح نیست، در مقابل، انتظار طبیعی و منطقی کشور لغو تحریم‌های اقتصادی است که سال‌هاست زندگی مردم را هدف قرار داده‌اند و عادی‌سازی شرایط اقتصادی.

اهمیت ضمانت معتبر و برنامه موشکی

توافق بدون ضمانت معتبر بی‌اعتبار است

این تحلیلگر سیاست خارجی تاکید کرد که اصول اساسی مذاکره ساده است: اگر ایران برخی موارد را بپذیرد، خواسته‌های تهران نیز باید مورد پذیرش قرار گیرد. تجربه خروج یکجانبه آمریکا از برجام، برای ایران نشانگر این واقعیت است که توافق بدون ضمانت معتبر، عملاً بی‌اثر است. بنابراین، ایران در هر نتیجه احتمالی آینده باید سازوکاری داشته باشد که مانع از تکرار رفتارهای غیرقابل پیش‌بینی و غیرقابل اتکای گذشته شود؛ سازوکاری که تضمین کند تغییر دولت‌ها یا فشار لابی‌ها در آمریکا نتواند توافق را بی‌اثر کند.

برنامه موشکی، خط قرمز ایران

در خصوص برنامه موشکی، ایران موضعی کاملاً شفاف دارد: این حوزه به هیچ‌وجه قابل بحث نیست و هرگز نخواهد بود. دلیل آن روشن است؛ برنامه دفاعی بخشی از برنامه امنیت ملی کشور است و در منطقه‌ای که مملو از تهدیدهای آشکار و پنهان است، تضعیف توان دفاعی مساوی با افزایش آسیب‌پذیری کشور خواهد بود. با توجه به مواضع روشن ایران، اگر تصمیم جدی برای رسیدن به توافق وجود داشته باشد، دستیابی به هدف کاملاً ممکن است. اما اگر آمریکا همچنان تحت فشارهای داخلی کنگره، رقابت‌های حزبی یا لابی‌های سختگیرانه اسرائیل باشد، به نتیجه‌ای نخواهد رسید.