توسعه زیرساخت‌های ریلی؛ مطالبه دیرین گلستان برای گشایش اقتصادی

وضعیت کنونی و پتانسیل‌های گلستان

استان گلستان با ۴۳۸ کیلومتر مرز خشکی و ۹۰ کیلومتر مرز آبی با کشور ترکمنستان، از موقعیت استراتژیکی برخوردار است. این استان از جنوب به سمنان، از شرق به خراسان شمالی و از غرب به مازندران و دریای خزر محدود می‌شود.

در حال حاضر، سهم گلستان از مجموع ۱۶ هزار کیلومتر خط اصلی و ۴ هزار کیلومتر خط فرعی راه‌آهن کشور، تنها ۱۳۴ کیلومتر (کمتر از یک درصد) است. این میزان با توجه به موقعیت ممتاز استان و تردد سالانه ۲۰ میلیون مسافر و زائر امام رضا (ع)، به هیچ وجه کافی نیست و نیاز به توسعه جدی احساس می‌شود.

مطالبات ریلی و پروژه‌های حیاتی

احداث و تکمیل دو طرح ریلی مهم در گلستان، شامل راه‌آهن «گرگان - گنبدکاووس - بجنورد - مشهد» و «اینچه‌برون - گنبدکاووس - آزادشهر - شاهرود»، مطالبه‌ای چند دهه‌ای برای مردم و فعالان اقتصادی این استان است. با وجود مطالعات انجام شده و وعده‌های مکرر دولتمردان در سالیان گذشته، این پروژه‌ها هنوز به مرحله اجرا نرسیده‌اند و امیدها به رئیس دولت چهاردهم برای تحقق آنها دوخته شده است.

راه‌آهن گرگان - گنبدکاووس - بجنورد - مشهد

این پروژه ملی، با سابقه‌ای طولانی در حافظه تاریخی مردم گلستان، به‌ویژه در نواحی شرقی، بارها کلنگ‌زنی شده اما به دلایلی چون کمبود اعتبار و عدم تأمین فاینانس خارجی، در نقطه صفر باقی مانده است. این مسیر ریلی نه تنها برای گلستان، بلکه برای استان‌های خراسان شمالی و رضوی نیز از اهمیت بالایی برخوردار است و نقش مهمی در رونق اقتصادی، اشتغال‌زایی، حمل‌ونقل ایمن و سریع مسافر و بار، و ترانزیت کالا خواهد داشت.

• طول مسیر: حدود ۵۷۰ کیلومتر با ۲۷ ایستگاه.
• ظرفیت پیش‌بینی شده: جابجایی سالانه ۲ تا ۴ میلیون مسافر و حمل تقریبی ۲ میلیون تُن بار.
• مصوبات: این پروژه در آذرماه سال ۱۳۹۳ در سفر رئیس جمهور وقت به تصویب رسید و در آذر سال ۱۳۹۷، هیئت وزیران با اختصاص ۱۵ درصد سهم کارفرما از صندوق توسعه ملی و ۸۵ درصد فاینانس برای آن موافقت کرد.

نماینده مردم گنبدکاووس در مجلس شورای اسلامی در ۱۸ مرداد ماه سال جاری، ساخت این راه‌آهن را از پروژه‌های مصوب دولت در وزارت راه و شهرسازی دانست و از سهم کمتر از یک درصدی گلستان از خطوط ریلی کشور انتقاد کرد.

راه‌آهن اینچه‌برون - گنبدکاووس - آزادشهر - شاهرود

این طرح ریلی با دو دهه قدمت، به ویژه با تصویب منطقه آزاد تجاری-صنعتی اینچه‌برون، می‌تواند تحولی شگرف در توسعه اقتصادی گلستان ایجاد کند. این پروژه به عنوان مهمترین حلقه مفقوده در زیرساخت‌های توسعه‌ای و صادرات غیرنفتی استان به کشورهای شرق و مرکز آسیا شناخته می‌شود.

اهمیت گمرک و خط ریلی اینچه‌برون

گمرک اینچه‌برون، با قدمتی سه دهه‌ای، به عنوان دروازه ورود به کشورهای آسیای میانه شناخته می‌شود. منطقه آزاد تجاری-صنعتی آن تنها محل تردد زمینی گلستان به ترکمنستان است. در آذر ۱۳۹۳، یک خط ریلی از این مرز به مقصد ترکمنستان و قزاقستان به بهره‌برداری رسید، اما خط ریلی اینچه‌برون-گرگان، با وجود جنبه بین‌المللی، به دلیل نامناسب بودن مسیر، انتظارات را برآورده نکرده است.

کارشناسان معتقدند که اجرای خط ریلی اینچه‌برون - گنبدکاووس - آزادشهر - شاهرود که مورد تأیید وزارت راه و شهرسازی نیز قرار گرفته، می‌تواند تأثیر بسزایی در تقویت روابط تجاری و اقتصادی با کشورهای آسیای میانه و توسعه همه‌جانبه گلستان داشته باشد.

ظرفیت‌های صادرات و ترانزیت

علی‌محمد چوپانی، فعال اقتصادی گلستان، احداث این راه‌آهن را برای رونق صادرات و جابه‌جایی کالا بسیار مهم می‌داند. او معتقد است که اجرای این طرح ۱۸۲ کیلومتری در فاز اول، مسیر اتصال به کریدور شمال-جنوب (بافق-بندرعباس) را حداقل ۵۰۰ کیلومتر کوتاه‌تر می‌کند و در فاز دوم نیز اتصال راه‌آهن شاهرود به این کریدور، ۵۰۰ کیلومتر دیگر مسیر را کاهش خواهد داد.

چوپانی همچنین با طرح برقی کردن راه‌آهن «اینچه‌برون، گرگان - ساری - گدوک - گرمسار» با فاینانس ۱.۲ میلیارد یورویی و مشارکت شرکت روسی مخالفت کرده و آن را فاقد توجیه اقتصادی می‌داند. او معتقد است این طرح هزینه‌های زیادی را تحمیل می‌کند و ظرفیت حمل بار را تنها ۱.۵ میلیون تن افزایش می‌دهد، در حالی که مسیر رسیدن به جنوب را ۵۰۰ کیلومتر دورتر می‌کند.

افزایش ظرفیت جابه‌جایی بار ریلی اینچه‌برون

مدیرعامل راه‌آهن جمهوری اسلامی ایران در ۱۷ شهریور ۱۴۰۴، در بازدید از ایستگاه اینچه‌برون با حضور وزیر حمل‌ونقل ریلی ترکمنستان، از برنامه‌ریزی برای افزایش چشمگیر ترانزیت ریلی از مرزهای ایران خبر داد. وی از توافقات اولیه برای ارتقای ظرفیت جابه‌جایی بار از سه نقطه مرزی ایران به ۶ تا ۷ میلیون تن در سال خبر داد.

• هدف کوتاه‌مدت: افزایش ظرفیت حمل بار ایستگاه اینچه‌برون از حدود ۶۰۰ هزار تن به ۱ میلیون تن در یک سال آینده.
• هدف بلندمدت: با تکمیل زیرساخت‌ها، این ظرفیت می‌تواند تا ۳ میلیون تن در سال ارتقا یابد.

شرکت انبارهای راه‌آهن در حال ایجاد زیرساخت‌های لازم و هماهنگی با تجار و بازرگانان برای بهره‌برداری حداکثری از این خط ریلی است.

تأکید بر رفع موانع توسعه

نماینده مردم گنبدکاووس در مجلس شورای اسلامی نیز در بازدید اخیر، از تعلل در اجرای خط ریلی ترانزیتی اینچه‌برون-گنبدکاووس-آزادشهر-شاهرود گلایه کرد و خواستار تغییر نگاه‌ها به توسعه گلستان و رفع عقب‌ماندگی‌های زیرساختی آن شد. وی معتقد است که همجواری با کشورهای آسیای میانه، منطقه آزاد تجاری-صنعتی اینچه‌برون، بندر خشک، گمرک و راه‌آهن، فرصت‌های بی‌نظیری برای توسعه و رونق اقتصادی گلستان و کشور فراهم آورده که باید از آنها به نحو احسن استفاده کرد.

استان مرزی گلستان بیش از ۲ میلیون نفر جمعیت دارد و توسعه زیرساخت‌های ریلی در آن، می‌تواند به بهبود معیشت و افزایش رفاه شهروندان کمک شایانی کند.