تنوع زیستی کرمان: یوزپلنگ و خرس سیاه در لبه انقراض، امید به بازوحشی‌سازی

تنوع جانوری بی‌نظیر کرمان

معاون محیط‌زیست طبیعی و تنوع زیستی اداره کل محیط‌زیست استان کرمان، محمد بیگ‌زاده، به غنای تنوع جانوری این استان اشاره کرد. کرمان زیستگاه گونه‌های متنوعی از علف‌خواران، گوشت‌خواران، پرندگان و خزندگان است.

• علف‌خواران شاخص: قوچ کرمانی، میش، کل و بز، و آهو (از جمله گونه کمیاب «جبیر»).
• گوشت‌خواران: پلنگ ایرانی، خرس سیاه آسیایی، گرگ، کفتار، روباه، گربه شنی، گربه جنگلی و کاراکال.
• مشاهدات یوزپلنگ: حضور یوزپلنگ آسیایی در پناهگاه حیات‌وحش دربند شهرستان راور گزارش شده است.

این استان همچنین از تنوع بالایی در میان پرندگان برخوردار است؛ از پرندگان شکاری و کبک و تیهو گرفته تا انواع کبوترسانان. در فصولی از سال، کرمان میزبان پرندگان مهاجر آبزی و کنارآبزی نیز هست. زاغ بور، به عنوان گونه‌ای اندمیک که زیستگاه اصلی آن در اغلب دشت‌های استان کرمان است، شاخص‌ترین پرنده این منطقه محسوب می‌شود.

یوزپلنگ و خرس سیاه در معرض خطر انقراض

بیگ‌زاده درباره گونه‌های در حال انقراض در استان کرمان هشدار داد:

• یوزپلنگ آسیایی: در شمال شرق استان.
• خرس سیاه آسیایی: در جنوب استان.
• هوبره: پرنده‌ای مهاجر و حفاظت‌شده که در برخی مناطق استان بومی شده است.

وی تاکید کرد که آمار دقیقی از جمعیت یوزپلنگ و خرس سیاه به دلیل ماهیت تصویرگریز و روش‌های شناسایی غیرمستقیم (مانند ردپا، تصادفات جاده‌ای و تعارض با مردم محلی) نمی‌توان ارائه داد. با این حال، جمعیت خوبی از خرس سیاه در شهرستان‌های جیرفت، قلعه‌گنج، منوجان، کهنوج و بخش‌هایی از بم، سیستان و بلوچستان و هرمزگان مشاهده شده است.

«این حیوان [خرس سیاه] در معرض خطر انقراض است اما خوشبختانه در جنوب استان در سال‌های اخیر مشاهده و گزارش شده است منتها جمعیت در آن حدی نیست که بتواند آینده این گونه جانوری را تامین کند.»

دلایل اصلی در معرض خطر بودن خرس سیاه شامل خشکسالی (که منجر به خشک شدن چشمه‌ها و از بین رفتن منابع غذایی می‌شود) و تخریب زیستگاه به دلیل خانه‌سازی و تعارضات انسانی است. در صورت حمله خرس به باغات یا دام‌ها، از مردم محلی خواسته شده که از طریق ادارات محیط‌زیست پیگیری کنند و به حیوان نزدیک نشوند.

برنامه‌های حفاظتی و چالش‌ها

سازمان محیط‌زیست طرح‌هایی برای حفاظت از این گونه‌ها در دست اجرا دارد:

• بازوحشی‌سازی خرس سیاه: مطالعات این طرح انجام شده و به زودی وارد مرحله اجرایی می‌شود. هدف، بازگرداندن خرس‌های سیاه در اسارت به طبیعت پس از بازپروری است. هم‌اکنون چهار قلاده خرس سیاه در منطقه گهرپارک سیرجان نگهداری می‌شوند.
• حفاظت از یوزپلنگ آسیایی: طرح‌های کشوری برای حفاظت از این گونه در حال اجراست.
• تکثیر علف‌خواران: مجوز تکثیر برخی گونه‌های علف‌خوار مانند آهو، قوچ، میش، کل و بز صادر شده و اقدامات در حال انجام است.

استان کرمان در بهمن‌ماه سال ۱۳۹۵ برای نخستین‌بار مجوز ایجاد قرق اختصاصی منصورآباد رفسنجان را صادر کرد که با قدمتی بیش از ۹ سال، در زمینه احیای قوچ، میش، کل و بز فعالیت دارد و جمعیت قابل‌توجهی از این گونه‌ها در آن مشاهده می‌شود.

تهدیدات اصلی و نگرانی‌ها

خشکسالی و تغییر اقلیم به عنوان مهم‌ترین تهدیدات گونه‌های جانوری استان کرمان مطرح شدند که جمعیت گونه‌ها را به شدت تحت تاثیر قرار داده‌اند. شکار و صید نیز در رده بعدی تهدیدات قرار دارند.

بیگ‌زاده نگرانی شدید خود را بابت وضعیت یوزپلنگ آسیایی ابراز کرد و ابراز امیدواری نمود که این گونه به سرنوشت ببر مازندران دچار نشود. آخرین مشاهده یوزپلنگ آسیایی در کرمان چند سال پیش در قالب یک تصادف جاده‌ای و همچنین گزارش‌های مردمی بوده است. وی با اطمینان تاکید کرد که یوزپلنگ در منطقه دربند شهرستان راور وجود دارد.

درباره پایش تصویری، کارگروه یوزپلنگ آسیایی در سازمان محیط‌زیست فعال است و پایش‌ها انجام می‌شود، اما یوزپلنگ به دلیل تصویرگریز بودن و فعالیت عمدتاً در اوایل بامداد و غروب آفتاب، به سختی قابل تصویربرداری است.