معمای جنگ: واکنش بازارهای مالی به بحران‌های ژئوپلیتیک

معمای جنگ و واکنش بازارها

پژوهش‌های موسسه مالی سوئیس نشان می‌دهد که اگر جنگ پس از یک دوره طولانی تنش و انتظار آغاز شود، معمولاً همین دوره انتظار موجب افت قیمت‌ها می‌شود؛ اما آغاز رسمی جنگ می‌تواند به رشد بازار منجر شود. ضرب‌المثل قدیمی بازار «شایعه را بخر، خبر را بفروش» نیز این الگو را تأیید می‌کند. در مقابل، اگر جنگ ناگهانی و بدون هشدار رخ دهد، بازار سهام معمولاً واکنش منفی نشان می‌دهد.

این رفتار متناقض که هنوز توضیح قطعی برای آن وجود ندارد، در ادبیات مالی به «معمای جنگ» مشهور است. به عبارتی، پیش از وقوع جنگ، سرمایه‌گذاران در حالت نااطمینانی و عدم قطعیت به سر برده و این موضوع موجب می‌شود که آنها سناریوهای مختلفی را قیمت‌گذاری کنند. در مقابل، وقتی جنگ بالاخره شروع می‌شود، «بدترین سناریو» تا حدودی معلوم می‌شود و این موضوع منجر به کاهش عدم قطعیت در بازار می‌شود. سرمایه‌گذاران می‌توانند ریسک را قیمت‌گذاری کنند و در نتیجه دوباره وارد بازار می‌شوند.

تجربه‌های تاریخی: از جنگ جهانی دوم تا اوکراین

بررسی نمونه‌های تاریخی نشان‌دهنده الگوهای متفاوتی در واکنش بازارهای مالی به جنگ‌ها و بحران‌های ژئوپلیتیک است:

جنگ جهانی دوم: افت پیش از جنگ، جهش پس از آغاز

• پیش از سپتامبر ۱۹۳۹: ماه‌های پیش از آغاز جنگ، با بحران چکسلواکی و تهدیدهای آلمان، بازارهای آمریکا دچار فرسایش شدند. شاخص‌های داوجونز و S&P 500 حدود ۱۲ درصد افت کردند.
• آغاز رسمی جنگ: با حمله آلمان به لهستان در سپتامبر ۱۹۳۹، بازار آمریکا جهشی بی‌سابقه را ثبت کرد. شاخص داوجونز تنها در یک روز حدود ۱۰ درصد رشد کرد و در هفته‌های نخست جنگ جهش ۱۰ تا ۱۵ درصدی را تجربه کرد. شاخص S&P 500 نیز در یک روز ۱۲ درصد جهش کرد.
• دوران جنگ: اقتصاد آمریکا وارد چرخه‌ای تازه شد؛ اشتغال بالا رفت و صنایع نظامی رونق گرفت. داوجونز در مجموع تا پایان جنگ حدود ۵۰ درصد رشد کرد.
• حمله به پرل‌هاربر (۱۹۴۱): این واقعه شوکی ناگهانی بود. روز بعد از حمله، شاخص داوجونز حدود ۳.۵ درصد سقوط کرد.

جنگ کره: شوک اولیه و بازیابی سریع

• پیش از ژوئن ۱۹۵۰: بازار سهام آمریکا در فضایی نسبتاً آرام حرکت می‌کرد و نشانه‌ای جدی از بحران قریب‌الوقوع در شبه‌جزیره کره وجود نداشت.
• آغاز جنگ: بامداد ۲۵ ژوئن، خبر حمله کره شمالی به کره جنوبی، واشنگتن و بازارهای مالی را غافلگیر کرد. شاخص‌ها در روزها و هفته اول حدود ۶ درصد سقوط کردند.
• بازیابی: اقتصاد داخلی آمریکا آن‌قدر قوی بود که شوک اولیه را جذب کند. تنها چند هفته بعد، شاخص‌ها به سطح پیش از حمله بازگشتند و روندی صعودی شکل گرفت.

جنگ اول خلیج فارس: سقوط و رشد برنامه‌ریزی‌شده

• حمله عراق به کویت (تابستان ۱۹۹۰): شاخص S&P 500 در واکنش به این اتفاق ۱۷ درصد سقوط کرد. قیمت نفت جهش کرد و ترس از رکود تورمی افزایش یافت.
• عملیات توفان صحرا (ژانویه ۱۹۹۱): با آغاز رسمی عملیات آمریکا و متحدانش که کاملاً قابل پیش‌بینی بود، S&P 500 جهشی قوی را آغاز کرد. در هفته‌ها و ماه‌های اول بین ۱۸ تا ۲۱ درصد بالا رفت و در مجموع کل دوره جنگ حدود ۲۹ درصد رشد ثبت شد.
• جنگ عراق (۲۰۰۳): ابهام طولانی‌مدت پیش از جنگ موجب شد S&P 500 حدود ۱۵ درصد از ارزش خود را از دست بدهد. با آغاز رسمی حملات در مارس ۲۰۰۳، مسیر بازار تغییر کرد و S&P 500 و داوجونز در ماه اول به ترتیب ۱۴ و ۸.۴ درصد رشد کردند.

جنگ اوکراین و لیبی: پیچیدگی عوامل متعدد

• جنگ اوکراین (فوریه ۲۰۲۲): تنش‌ها از اواخر ۲۰۲۱ افزایش یافت. بازار پیش از شروع جنگ در وضعیتی شکننده قرار داشت، نه تنها به دلیل ترس از جنگ، بلکه به دلیل تورم بالا و سیاست‌های انقباضی فدرال‌رزرو. با آغاز حمله، S&P 500 که ۸ درصد افت کرده بود، ۱.۵ درصد رشد کرد و به سرعت به سطح اولیه بازگشت.
• جنگ لیبی (۲۰۱۱): این مورد یکی از پیچیده‌ترین نمونه‌ها در بحث معمای جنگ است. اعتراضات لیبی در فوریه ۲۰۱۱ آغاز شد و قیمت نفت به بالای صد دلار جهش کرد. S&P 500 حدود ۲ درصد افت کرد که بیشتر ناشی از ترس اختلال در عرضه نفت بود.
• مداخله ناتو (مارس ۲۰۱۱): اعلام مداخله نظامی در ۱۸ مارس آرامش کوتاه‌مدتی ایجاد کرد و S&P 500 حدود ۱.۲ درصد بالا رفت، اما این اثر ماندگار نبود.
• سقوط قذافی (اوت ۲۰۱۱): با قطعی شدن سقوط رژیم قذافی در ۲۲ اوت ۲۰۱۱، بازار واکنش مثبتی نشان داد و شاخص‌های S&P 500 و داوجونز هر یک بیش از یک درصد رشد کردند. این دوره با بحران بدهی اروپا، کاهش رتبه اعتباری آمریکا و پس‌لرزه زلزله ژاپن نیز همزمان بود.