خبر کامل
بزرگترین پروژه آماده‌سازی زمین در تهران: روددره چمران و آینده شهروندان نامرئی
تهران، پایتخت ایران، پس از سه دهه دوری از «شهرک‌سازی در دل پایتخت»، بار دیگر شاهد اجرای عظیم‌ترین پروژه «آماده‌سازی زمین» است. این عملیات گسترده که در روددره‌ای در شمال شهر و در اراضی ۱۰۰ هکتاری غرب بزرگراه چمران در حال انجام است، چهره بخش وسیعی از پایین‌دست این بزرگراه را دگرگون کرده و یادآور پرند ۲۰ سال پیش است. هزاران شهروند تهرانی روزانه از بزرگراه چمران عبور می‌کنند و شاهد فعالیت ده‌ها دستگاه ماشین‌آلات سنگین راه‌سازی هستند، اما بدون اطلاع از جزئیات این پروژه، با صحنه‌ای عظیم از تغییرات شهری مواجه‌اند.
آیا «محله جدیدی» در راه است؟
پاسخ به این پرسش هم می‌تواند مثبت باشد و هم منفی. بررسی‌ها نشان می‌دهد پهنه‌ای از تهران، حدفاصل بزرگراه چمران و محله‌های سعادت‌آباد و شهرک‌غرب که به عنوان روددره شهر شناخته می‌شود، طی حدود چهار دهه اخیر به صورت غیررسمی تبدیل به محل سکونت شده است. این اراضی کشاورزی ده ونک با آغاز بزرگراه‌سازی و شکل‌گیری سعادت‌آباد، تکه‌تکه شده و به سکونتگاه‌های غیررسمی تبدیل گشته‌اند.
امروز در این روددره، زیر پل‌های نیایش، حکیم و همت، خانه‌هایی با فرم‌های متفاوت از محله‌های رسمی شهر تهران به صورت پراکنده دیده می‌شوند و در کنار آن‌ها، انواع واحدهای صنفی از جمله تعمیرات خودرو فعالیت می‌کنند. این سکونتگاه غیررسمی درون روددره چمران، دلیل اصلی برپایی این کارگاه عظیم آماده‌سازی زمین در منطقه ۲ تهران است. تحقیقات نشان می‌دهد که در اواخر دهه ۹۰، با فرمان معاون اول رئیس‌جمهور به شهردار وقت تهران، مقدمات اولیه برای «چگونگی مواجهه با این سکونتگاه» آغاز شد.
اراضی ۱۰۰ هکتاری روددره بزرگراه چمران، بر اساس مصوبه سال گذشته کمیسیون ماده ۵ شهر تهران، به «پروژه مشارکت ساختمانی» بین شهرداری و تعدادی شرکت ساختمانی و غیرساختمانی تبدیل شده است. در گام اول این شراکت، برای مالکان و ساکنان سکونتگاه غیررسمی، برج‌های مسکونی و مجتمع‌های ۴ تا ۵ طبقه به صورت «معوض» یا «کلید به کلید» ساخته می‌شود. در گام بعدی، تا حدود دو برابر تعداد خانه‌های موجود در این سکونتگاه، واحد مسکونی در قالب برج احداث خواهد شد و همزمان پروژه‌های غیرمسکونی نیز در جریان است. شهرداری از محل مالکیت این اراضی با شرکت‌های طرف مشارکت شریک است.
تعداد خانه‌های درون این سکونتگاه غیررسمی کمتر از هزار قطعه اعلام شده است و مالکیت آن‌ها پس از تبدیل به واحدهای مسکونی، «به رسمیت شناخته می‌شود.» جزئیات مصوبه کمیسیون ماده ۵ شهر تهران به دلیل مسدود بودن دسترسی عمومی به سامانه مصوبات، قابل دسترسی نیست و تنها اظهارنظرهای مدیران قبلی شهرداری ابعاد این پروژه را توضیح می‌دهد. در نهایت، با پایان عملیات ساختمانی در روددره چمران، یک محله رسمی جدید به ۳۵۳ محله فعلی شهر تهران اضافه خواهد شد. بخش‌هایی از این محله جدید پیش‌تر به صورت غیررسمی وجود داشته‌اند که همان حدود هزار خانه در این روددره است، اما با ساخت محله رسمی جدید، ابعاد سکونتی آن تا سه برابر وضعیت فعلی افزایش می‌یابد.
«شهروندان نامرئی» ساکنان رسمی می‌شوند
مدیران شهری تهران طی دو سال گذشته وعده داده‌اند که هدف از این کارگاه و عملیات آماده‌سازی زمین، تعیین تکلیف سکونتگاه غیررسمی روددره چمران و نجات ساکنان آن از وضعیت «بد مسکنی» و مشکلات خاص محله‌های غیررسمی است. صاحب‌نظران شهری و کارشناسان اجتماعی از ساکنان سکونتگاه‌های غیررسمی به عنوان «شهروندان نامرئی» یاد می‌کنند. این گروه جمعیتی از امکانات و خدمات رسمی شهر همچون آب، برق، گاز، مالکیت ثبتی و سایر حقوق شهروندی محروم هستند و وضعیت معیشتی و شغلی آن‌ها نیز در رده پایین و نامناسبی قرار دارد.
سکونتگاه‌های غیررسمی معمولاً در طول زمان و عمدتاً ناشی از مهاجرت به مراکز شهری دارای امکانات شکل می‌گیرند. آخرین آمار رسمی (که البته قدیمی است) جمعیت ساکن سکونتگاه‌های غیررسمی در کشور را حدود ۱۰ میلیون نفر برآورد کرده که کمتر از ۵۰۰ هزار نفر آن‌ها در شهر تهران زندگی می‌کنند. مشابه سکونتگاه غیررسمی روددره چمران، در محله فرحزاد و همچنین در میانه و جنوب پایتخت نیز وجود دارد.
تجربه به رسمیت شناختن سکونتگاه‌های غیررسمی در برخی کشورها نشان می‌دهد که این مدل مواجهه با شهروندان نامرئی، در مقایسه با «اخراج از سکونتگاه» به قصد تخریب محله‌های غیررسمی، آثار مثبت اقتصادی و اجتماعی مناسبی به همراه دارد. به رسمیت شناختن سکونتگاه غیررسمی دو حالت دارد: حالت اول «بازسازی خانه‌ها» در همان موقعیت و حالت دوم «ساخت‌وساز در اراضی دست‌نخورده سکونتگاه». به نظر می‌رسد عملیات فعلی در روددره چمران از جنس حالت دوم است که نوعی «جابه‌جایی» هرچند محدود را برای ساکنان به همراه دارد.
کارگاه عظیم ساختمانی در «پهنه G»
موقعیت روددره چمران که مجاور محله‌های سعادت‌آباد و شهرک غرب، از برج‌های آتی‌ساز آغاز شده و تا پارک گفت‌وگو در گیشا امتداد دارد، روی نقشه طرح تفصیلی شهر تهران به عنوان «پهنه G» یا «پهنه سبز» تعیین شده است. پهنه سبز در ادبیات طرح تفصیلی شهر به معنای «موقعیت فضای سبز» است. شورای عالی شهرسازی و معماری کشور این پهنه را «حفاظت سبز و باز» می‌شناسد و شهرداری تهران مکلف است با هدف حفظ و توسعه فضای سبز شهری، ضوابط و مقررات خاصی را برای حفظ این پهنه در نظر بگیرد. از جمله اهداف تعیین پهنه G، کاهش آلودگی هوا و ایجاد تفرجگاه و محل تفریح است.
روددره‌ها یکی از ۵ زیرپهنه G در طرح تفصیلی تهران (G31) هستند. طبق ضوابط «نحوه استفاده از اراضی و ساخت‌وساز» در زیرپهنه G31، هرگونه بارگذاری ساختمانی باید بر اساس توجیه مطالعات زیست‌محیطی و طبق طرح‌های مصوب باشد که احتمالاً منظور از آن، «مصوبات کمیسیون ماده ۵» است. با این حال، روددره چمران با وجود قرار گرفتن در پهنه G و زیرپهنه G31، یک سکونتگاه غیررسمی نیز هست و احتمالاً «محله جدید» تهران با لحاظ این دو واقعیت در حال شکل‌گیری است.
درباره مصوبه کمیسیون ماده ۵ تهران برای روددره چمران گفته می‌شود که ۸۵ درصد از مساحت این اراضی به «فضای باز عمومی» مناسب تفریح و گردشگری اختصاص یافته است. اما تجربیات گذشته نشان داده که در فاصله تصمیم تا اقدام، اتفاقات زیادی در دوره‌های بعدی مدیریت شهری رخ می‌دهد که در نهایت، از «پروژه گردشگری» فقط یک اسم باقی می‌ماند. اکنون این پرسش مطرح است که «آینده روددره چمران، پس از احداث و تحویل واحدهای مسکونی رسمی به ساکنان محله غیررسمی، به چه سمتی حرکت می‌کند؛ تجاری‌سازی یا تفرجگاهی؟»
واقعیت «زندگی» در روددره
کارشناسان شهری همواره درباره لزوم «توجه کامل سیاستگذار به همه ابعاد زندگی ساکنان سکونتگاه‌های غیررسمی» و «پیامدهای غفلت» هشدار داده‌اند. بسیاری از ساکنان این سکونتگاه‌ها، شغل خود را در همان محل سکونتشان شکل داده‌اند. خانه‌های نامتعارف آن‌ها به گونه‌ای است که اگر به مجتمع مسکونی یا برج تبدیل شوند، «حذف فضاهایی که پیش‌تر وجود داشت» مانع از امرار معاش ساکنان می‌شود و به دلیل «تعارض با سبک زندگی» فرد، مشکلات بعدی را برای او ایجاد می‌کند. اکنون این پرسش مطرح است که محله جدید تهران، تا چه میزان با «سبک زندگی» ساکنان قدیمی آن سازگاری دارد؟
پرسش تکمیلی به تفاوت ارزش اقتصادی محله جدید با محله غیررسمی بازمی‌گردد. این تفاوت ممکن است به خروج ساکنان قدیمی بینجامد که اگر مقصدشان باز هم نقطه‌ای با «کیفیت پایین» یا «سکونتگاه غیررسمی» باشد، در این صورت در تحقق «هدف اولیه» تردید وارد می‌شود. گفته می‌شود مصوبه کمیسیون ماده ۵ برای برج‌سازی در روددره به گونه‌ای است که متوسط مساحت واحدهای مسکونی ۱۰۰ مترمربع در نظر گرفته شده است. در نهایت، «تدارک ظرفیت سکونتی تا ۳ برابر وضع موجود»، یک پرسش ترافیکی جدی در منطقه ۲ تهران ایجاد می‌کند؛ در شرایطی که محله‌های این منطقه با سرریز ترافیکی روبرو هستند، آیا شهرداری تهران در ازای اقدامی که برای نجات ساکنان سکونتگاه غیررسمی روددره تعریف کرده است، «به حال و روز ترددهای روزانه شهروندان» محله جدید نیز فکر کرده و برای عبور و مرور روان از طریق توسعه حمل‌ونقل عمومی طرح و نقشه‌ای ریخته است؟
«دنیای اقتصاد» برای پاسخ به این پرسش‌ها، در روزهای آینده تلاش خواهد کرد تا جواب روشن و قابل استنادی از مدیران شهرداری ارائه کند.
درباره هوش‌مصنوعی دست‌اول:
تمامی اخبار دست‌اول توسط دستیار هوش مصنوعی «هوشنگ» پردازش، صحت‌سنجی، خلاصه و بازنویسی شده است. هوشنگ هر روز با داده‌های جدید آموزش داده می‌شود و با نظارت دقیق انسانی و سردبیری دست‌اول در حال بهتر شدن است.
شما می‌توانید از چت‌بات و سایر ابزارهای هوشنگ به صورت رایگان استفاده کنید.
