شرکت مدیریت دارایی‌های شبکه بانکی: سازوکار جدید برای مولدسازی دارایی‌های منجمد

خاستگاه قانونی و اهداف شرکت

«شرکت مدیریت دارایی‌های شبکه بانکی» بر اساس بند (پ) ماده (۸) قانون برنامه هفتم پیشرفت و ذیل صندوق ضمانت سپرده‌ها تاسیس شده است. هدف اصلی این شرکت، مولدسازی، بازاریابی و فروش دارایی‌های مازاد بانک‌های ناتراز ناسالم (غیرقابل احیا) است که توسط بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران تشخیص داده می‌شوند. اساسنامه و ضوابط فعالیت این شرکت، پس از تایید هیات عالی بانک مرکزی، به تصویب هیات وزیران رسیده است.

در صورتی که موسسات اعتباری قادر به واگذاری املاک، مستغلات و سهام مازاد خود نباشند، می‌توانند این دارایی‌ها را به شرکت مدیریت دارایی‌های شبکه بانکی واگذار کنند. شرکت موظف است این دارایی‌ها را با قیمت‌های زیر خریداری نماید:

• سهام بورسی: حداکثر به قیمت تابلو فعال
• سهام غیربورسی: حداکثر به قیمت دفتری منهای ۱۵ درصد
• املاک و مستغلات: حداکثر به قیمت دفتری منهای ۱۵ درصد

ویژگی‌ها و ساختار شرکت

این شرکت، به عنوان یک نهاد مکمل در صنعت بانکداری ایران، با وجود شباهت اسمی با شرکت‌های مدیریت دارایی عمومی (PAMC) در سایر کشورها (مانند مالزی یا کره‌جنوبی که بر وصول مطالبات غیرجاری تمرکز دارند)، ماموریتی متفاوت یافته و بیشتر بر املاک، مستغلات و سهام غیربانکی متمرکز است.

نوع شخصیت حقوقی و فعالیت‌های مجاز

• شرکت در قالب سهامی خاص و ذیل صندوق ضمانت سپرده‌ها تاسیس می‌شود و سهامدار آن یک نهاد عمومی غیردولتی است، بنابراین «شرکت دولتی» محسوب نمی‌شود.
• فعالیت‌های مجاز شامل خرید، مولدسازی، بازاریابی و فروش اموال و دارایی‌های مازاد موسسات اعتباری ناتراز، تملک دارایی‌های ثبت‌نشده در سامانه‌های بانک مرکزی، و مشارکت و خرید واحدهای صندوق‌های سرمایه‌گذاری املاک و مستغلات با هدف تسهیل مولدسازی و فروش دارایی‌ها است.

سرمایه و ارکان شرکت

سرمایه اولیه شرکت مبلغ ۵۰ هزار میلیارد ریال است که توسط صندوق ضمانت سپرده‌ها به صورت نقد پرداخت می‌شود. سهام شرکت تماماً متعلق به صندوق مذکور است. افزایش سرمایه نیز می‌تواند از محل‌های مختلف از جمله منابع صندوق ضمانت سپرده‌ها و مازاد تجدید ارزیابی دارایی‌ها تامین شود.

ارکان شرکت شامل مجمع عمومی، هیات مدیره (۵ عضو اصلی و ۲ عضو علی‌البدل برای ۴ سال)، هیات عامل، مدیرعامل، بازرس قانونی و حسابرس مستقل است. صلاحیت حرفه‌ای اعضا و مدیرعامل باید به تایید بانک مرکزی برسد.

وظایف شرکت

وظایف اصلی شرکت عبارتند از:

• خرید اموال (املاک، مستغلات و سهام مازاد) به درخواست موسسات اعتباری یا صندوق ضمانت سپرده‌ها.
• تملک اموال موسسات اعتباری.
• مولدسازی، بازاریابی و فروش اموال موسسات اعتباری.

«مولدسازی» به هرگونه اقدام برای تکمیل، آماده‌سازی، ایجاد ارزش افزوده اقتصادی و تسهیل فروش اموال اطلاق می‌شود.

منابع مالی و سایر ویژگی‌ها

شرکت برای تامین مالی ماموریت‌های خود، از منابع متعددی بهره می‌برد:

• سرمایه و سایر حقوق مالکانه شرکت.
• وجوه حاصل از تملک، فروش، منافع و اجاره اموال و کارمزد عاملیت فروش.
• انتشار اوراق مالی اسلامی که قابل توثیق نزد بانک مرکزی هستند.
• سود حاصل از سرمایه‌گذاری.
• اعتبارات و کمک‌های دریافتی از بانک مرکزی، دولت و نهادهای عمومی غیردولتی.
• منابع حاصل از کشف و انتقال اموال ثبت‌نشده در سامانه‌های بانک مرکزی.

انحلال شرکت بر اساس قانون و اساسنامه و با نظر هیات عالی بانک مرکزی انجام خواهد شد. رسیدگی به شکایات نیز صرفاً از طریق هیات‌های انتظامی بانک مرکزی صورت می‌گیرد.

نحوه انتقال و تسویه حساب اموال

انتقال اموال از موسسات اعتباری به شرکت در سه حالت پیش‌بینی شده است:

1. انتقال به درخواست موسسات اعتباری: در صورت عدم امکان واگذاری اموال، شرکت موظف به خرید آنها با قیمت‌های قانونی و پس از کسر بدهی‌ها است.
2. انتقال اموال ثبت‌نشده: دارایی‌هایی که در سامانه‌های «املاک و مستغلات شبکه بانکی» یا «سهامداری شبکه بانکی» ثبت نشده باشند، توسط بانک مرکزی به شرکت منتقل می‌شوند.
3. انتقال اموال موسسات اعتباری ناتراز ناسالم: شرکت مکلف است با اعلام صندوق ضمانت سپرده‌ها، نسبت به مولدسازی، بازاریابی و فروش این اموال اقدام کند.

نحوه تسویه حساب شرکت با موسسات اعتباری نیز بسته به نوع انتقال متفاوت است:

• در صورت درخواست موسسه اعتباری: حداکثر ۱۰ درصد به صورت نقد در زمان انتقال و مابقی حداکثر ظرف ۹ ماه به صورت نقدی، اوراق مالی اسلامی یا ترکیبی از روش‌ها.
• برای اموال ثبت‌نشده: پس از فروش اموال و کسر هزینه‌ها، مالیات و حق عاملیت فروش، وجه به موسسه اعتباری پرداخت می‌شود.
• برای موسسات ناتراز: وجوه حاصل از فروش بلافاصله جهت اقدامات گزیر موسسه اعتباری تسویه می‌شود.

روش‌های مولدسازی و قیمت‌گذاری

مولدسازی اموال از طریق روش‌های زیر انجام می‌شود که باید به تصویب هیات مدیره شرکت برسد و منجر به فروش اموال حداکثر ظرف دو سال (با امکان تمدید یک سال) شود:

• معاوضه با دارایی‌های سهل‌البیع.
• مشارکت برای تکمیل اموال نیمه‌تمام و ایجاد ارزش افزوده.
• ارزش‌افزایی و بهینه‌سازی.
• اجاره دادن اموال.
• فروش نقد یا اقساطی با نرخ سود مصوب.

نحوه قیمت‌گذاری فروش و واگذاری اموال:

• سهام بورسی: از طریق سازوکارهای بازار سهام.
• سهام غیربورسی، املاک و مستغلات: با نظریه هیات سه نفره کارشناسان رسمی و تایید هیات مدیره شرکت.
• در صورت عدم فروش پس از سه نوبت مزایده ظرف ۶ ماه، شرکت می‌تواند پیشنهادهایی برای فروش با قیمت کمتر یا به صورت مذاکره‌ای به هیات مدیره صندوق ارائه کند.

چالش‌ها و چشم‌انداز آینده

با گذشت حدود ۱۰ سال از ابلاغ قانون «رفع موانع تولید رقابت‌پذیر و ارتقای نظام مالی کشور»، انجماد دارایی‌ها همچنان یک چالش جدی بوده است. تاسیس «شرکت مدیریت دارایی‌های شبکه بانکی» تلاشی برای رفع این معضل است. با این حال، سرمایه اولیه ۵ هزار میلیارد تومانی (۵۰ هزار میلیارد ریال) شرکت، با توجه به حجم بالای دارایی‌های مازاد در ترازنامه برخی بانک‌ها و آغاز فرآیند گزیر (بازسازی و نجات) برخی موسسات اعتباری، ناکافی به نظر می‌رسد.

قانون‌گذار، انتشار اوراق مالی اسلامی را به عنوان منبع اصلی تامین مالی شرکت پیش‌بینی کرده است. لذا، تصویب و ابلاغ ویژگی‌ها و نحوه انتشار و مبادله این اوراق توسط هیات عالی بانک مرکزی، برای تجهیز منابع مالی و ایفای نقش موثر این «کهنه‌کار تازه‌وارد در نظام بانکی ایران» به عنوان یک «نهاد مکمل در صنعت بانکداری»، ضروری است.