نظام سلامت ایران: چالش‌ها، آمار و مقایسه با جهان

وضعیت بودجه و سهم سلامت در اقتصاد ملی

بودجه حوزه سلامت کشور در سال جاری به حدود ۸۰۰ هزار میلیارد تومان رسیده که نشان‌دهنده رشد قابل توجه ۸۶ درصدی نسبت به سال گذشته است. با این حال، سهم اعتبارات سلامت از تولید ناخالص ملی در ایران، معادل ۵.۷ درصد است که این کشور را در رتبه ۱۱۲ از میان ۱۸۶ کشور جهان قرار می‌دهد.

مقایسه با سایر کشورها نشان می‌دهد که افغانستان با ۲۱.۵ درصد بیشترین سهم را به سلامت اختصاص داده، در حالی که کشورهایی مانند آمریکا (۱۷.۵ درصد)، آلمان (۱۳ درصد) و کانادا (۱۲.۳ درصد) نیز سهم قابل توجهی دارند. این آمار نشان‌دهنده اهمیت بالای سلامت در سیاست‌گذاری‌های این کشورها است. در مقابل، کشورهایی نظیر عراق (۵ درصد)، هند (۳.۵ درصد) و بنگلادش (کمتر از ۲.۳ درصد) سهم کمتری را به این حوزه اختصاص داده‌اند.

نحوه توزیع منابع و رویکرد درمان‌محور

گزارش‌ها حاکی از آن است که اعتبارات حوزه سلامت در بودجه کشور، پس از امور رفاهی و اجتماعی، آموزش و پژوهش و امور دفاعی و امنیتی، در رتبه چهارم قرار دارد. با این حال، مهم‌تر از میزان اختصاص بودجه، شیوه توزیع و نحوه هزینه کردن آن است. بیشترین رشد اعتبارات مربوط به خدمات طبی سرپایی و کمترین رشد به بهداشت عمومی اختصاص یافته که نشان‌دهنده تداوم رویکرد درمان‌محوری در نظام سلامت ایران است.

توزیع اعتبارات نیز این رویکرد را تایید می‌کند؛ خدمات درمان سرپایی و بستری بیشترین سهم را دارند، در حالی که خدمات بهداشتی تنها حدود ۵ درصد از کل اعتبارات را به خود اختصاص داده است. این وضعیت به معنای هزینه‌های بالای درمانی، بهره‌وری پایین و اولویت پایین پیشگیری در کشور است.

چالش شفافیت آمار و اطلاعات

یکی از مشکلات اساسی در اقتصاد سلامت ایران، غیرشفاف بودن آمار و اطلاعات است. حساب ملی سلامت که منبع اصلی داده‌ها محسوب می‌شود، باید توسط مرکز آمار ایران تولید و منتشر گردد، اما آخرین داده‌های رسمی مربوط به سال ۱۴۰۰ است. پراکندگی نظام سلامت در نهادهای مختلف مانند وزارت بهداشت، سازمان تامین اجتماعی، بیمارستان‌ها، و مراکز خصوصی نیز جمع‌آوری و مدیریت اطلاعات شفاف را با چالش جدی مواجه کرده است.

وضعیت سرانه تخت بیمارستانی و کادر درمان

سرانه تخت بیمارستانی

بر اساس آخرین اطلاعات وزارت بهداشت، حدود ۱۶۰ هزار تخت بیمارستانی در کشور وجود دارد. این میزان، سرانه ۱.۹ تخت به ازای هر هزار نفر جمعیت را نشان می‌دهد که با میانگین جهانی (۲.۵ تخت) فاصله دارد. معاون سابق درمان وزارت بهداشت در سال ۱۴۰۲ اعلام کرد که این نسبت ۱.۸۸ به ازای هزار نفر است و برای رسیدن به استاندارد جهانی، نیاز به افزودن ۸۵ هزار تخت بیمارستانی داریم.

مقایسه با کشورهای دیگر نشان می‌دهد که ژاپن با ۱۳.۷ تخت و کره جنوبی با ۱۳.۲ تخت به ازای هر هزار نفر در صدر قرار دارند، در حالی که کشورهایی نظیر عراق و افغانستان حدود ۳ تخت و کشورهای اروپایی حدود ۵ تخت دارند.

توزیع بیمارستان‌ها

تا سال ۱۴۰۲، مجموعاً ۱۵۱ هزار تخت بیمارستانی فعال در ۱۰۶۶ بیمارستان دولتی و غیردولتی کشور توزیع شده‌اند. سهم وزارت بهداشت و ۶۷ دانشگاه علوم پزشکی ۶۷۲ بیمارستان، سازمان‌های عمومی غیروابسته (مانند شهرداری‌ها و بانک‌ها) ۲۰۸ بیمارستان، سازمان تامین اجتماعی ۷۷ بیمارستان، و ۱۸۶ بیمارستان خصوصی و ۳۷ بیمارستان خیریه بوده است.

شمار کادر درمان و پرسنل

نیروی انسانی نظام سلامت شامل پزشکان عمومی و متخصص، ماماها، پرستاران، دندانپزشکان، داروسازان و سایر کادر درمانی است. سازمان نظام پزشکی حدود ۳۸۷ هزار نفر عضو دارد که شامل ۱۰۶ هزار پزشک عمومی، ۶۵ هزار پزشک متخصص، ۷۹ هزار ماما، ۴۴ هزار دندانپزشک و ۳۲ هزار داروساز می‌شود.

سازمان نظام پرستاری نیز از اشتغال حدود ۱۵۰ هزار پرستار خبر داده که ۱۲۰ هزار نفر در بیمارستان‌های دولتی و ۴۰ هزار نفر در بخش خصوصی و مراکز مراقبت در منزل فعالیت می‌کنند.

بر اساس آمار موجود، به ازای هر ۱۰ هزار نفر جمعیت، ۱۹ پزشک، ۵.۵ دندانپزشک و ۳.۵ داروساز در کشور فعال هستند. این نسبت در مقایسه با استرالیا (۵۳ پزشک)، نروژ (۵۰ پزشک) و آلمان (۴۴ پزشک) کمتر است.

نسبت پرستار به تخت بیمارستانی حدود یک پرستار به ازای هر تخت است که کمتر از نصف میانگین جهانی (۲.۵ پرستار) است. همچنین، نسبت پرستار به هزار نفر جمعیت در ایران ۱.۵ پرستار است که باز هم نصف میانگین جهانی (۳ پرستار) است. این نسبت در نروژ ۱۸، آمریکا ۱۲ و انگلیس ۸ پرستار به ازای هزار نفر جمعیت است.

سهم مردم از هزینه‌های سلامت و وضعیت بیمه‌ها

پرداخت از جیب مردم

یکی از مهم‌ترین شاخص‌ها، سهم پرداختی از جیب مردم برای هزینه‌های درمانی است. بر اساس قانون برنامه توسعه هفتم، این سهم باید به کمتر از ۲۵ درصد برسد، اما اکنون حدود ۴۰ درصد با گردش مالی ۱۰۵۰ هزار میلیارد تومانی است. سهم دولت و بیمه‌های پایه حدود ۵۰ درصد و بیمه‌های تکمیلی حدود ۸ درصد از هزینه‌ها را پوشش می‌دهند.

بر اساس داده‌های بانک جهانی، میزان پرداخت از جیب مردم در ایران ۳۹ درصد است که در رتبه ۵۶ جهانی قرار دارد. این شاخص در کشورهایی نظیر ترکمنستان (۷۹.۲ درصد) و افغانستان (۷۷.۹ درصد) بالاتر و در قطر (۷.۷ درصد) و فرانسه (۸.۹ درصد) پایین‌تر از میانگین جهانی (۱۷ درصد) است.

پوشش بیمه‌های درمانی

سه سازمان اصلی بیمه‌گر پایه در ایران شامل تامین اجتماعی (۴۴ میلیون نفر)، بیمه سلامت ایرانیان (۴۵ میلیون نفر) و بیمه نیروهای مسلح (۵ میلیون نفر) هستند. مجموع بیمه‌شدگان این سازمان‌ها از کل جمعیت کشور بیشتر است که نشان‌دهنده هم‌پوشانی و موازی‌کاری و در نتیجه هدررفت منابع در اقتصاد سلامت است.

سایر چالش‌های نظام سلامت

نظام سلامت ایران با چالش‌های اقتصادی دیگری نظیر کمبود منابع مالی پایدار، توزیع نامناسب اعتبارات، هدررفت منابع، تورم بالاتر از تورم عمومی و پراکندگی ساختاری مواجه است. علاوه بر این، گسترش بیماری‌های غیرواگیر مانند بیماری‌های قلبی و عروقی و سرطان، تصادفات رانندگی و تامین نشدن به موقع منابع ارزی نیز از جمله مشکلات مهم در حوزه درمان هستند.

تغییر قیمت ارز واردات دارو و تجهیزات پزشکی نیز مشکلات مضاعفی ایجاد کرده است. سالانه ۵ میلیارد دلار ارز برای این منظور تخصیص می‌یابد که ۳.۵ میلیارد دلار آن با نرخ ۲۸,۵۰۰ تومان و ۱.۵ میلیارد دلار با نرخ تالار مبادله‌ای (حدود ۱۲۵ هزار تومان در بهمن ۱۴۰۴) است. عدم تامین به موقع ارز و نوسانات نرخ آن، موجب افزایش قیمت اقلام دارویی و تجهیزات پزشکی و در نهایت افزایش پرداخت از جیب مردم می‌شود. سخت‌گیری در قیمت‌گذاری نیز تولیدکنندگان را با تردید مواجه ساخته و می‌تواند به کمبود شدید دارو و سوق یافتن به سمت تامین‌کنندگان خارجی منجر شود.