قنات‌های پنهان؛ تهدیدی خاموش برای نسیم‌شهر و خطر فرونشست زمین

بافت شهری بر بستری سست

گزارش‌های میدانی و نقشه‌های قدیمی توپوگرافی نشان می‌دهند که بخش‌های وسیعی از بافت مسکونی نسیم‌شهر، به‌ویژه در اراضی پلاک ۱۳۵ و ۱۳۹ اصلی، دقیقاً بر بستر این قنات‌های خشکیده و رها شده بنا شده‌اند. بی‌توجهی تاریخی به مدیریت منابع آب زیرزمینی و فقدان نظارت دقیق بر ساخت‌وسازها، موجب شده تا مادر چاه‌ها و مسیرهای افقی قنات‌ها به جای ایمن‌سازی اصولی، صرفاً با نخاله‌های ساختمانی یا خاک دستی پر شوند. این اقدام نه تنها استحکام زمین را تضمین نمی‌کند، بلکه با ایجاد حفره‌های پنهان، خطر فرونشست ناگهانی زمین را به شدت افزایش می‌دهد.

کانون اصلی این بحران، پلاک ۱۳۵ اصلی اوقافی است که قلب تپنده بافت فرسوده نسیم‌شهر را تشکیل می‌دهد. خیابان‌های پرترددی مانند ۱۴ متری شهید چمران، آیت‌الله مدنی، آیت‌الله طالقانی، پرستو و سلمان فارسی دقیقاً بر روی مسیر این شریان‌های زیرزمینی قرار گرفته‌اند. تراکم بالای جمعیت، همجواری ساختمان‌های فاقد اسکلت استاندارد و فرسودگی شدید بافت شهری، در کنار سستی خاک ناشی از وجود قنات، مثلث شومی را تشکیل داده که هر لحظه امکان وقوع فاجعه انسانی را گوشزد می‌کند.

مسیرهای پرخطر قنات‌ها در نسیم‌شهر

• قنات وجه‌آباد: یکی از خطرناک‌ترین مسیرها، قناتی است که از میدان پنج تن آل‌عبا در محله وجه‌آباد آغاز شده و تا میدان شهید رجایی امتداد می‌یابد. این مسیر ۷۰۰ متری اکنون میزبان تردد هزاران خودرو و ده‌ها ساختمان مسکونی چند طبقه است. صدور پروانه ساخت بر روی این مسیر بدون انجام مطالعات دقیق ژئوتکنیک و میکروژئودزی، سوالات جدی را در مورد عملکرد شهرداری و سازمان نظام مهندسی ایجاد کرده است.
• قنات احمدآباد جانسپار: محله احمدآباد جانسپار نیز وضعیت مشابه و شاید وخیم‌تری دارد. قناتی به طول ۱۲۰۰ متر در این محله زیر بار سنگین ساخت‌وسازهای جدید و قدیم قرار گرفته است. این قنات که زمانی زمین‌های کشاورزی را سیراب می‌کرد، اکنون به زباله‌دانی زیرزمینی و مجرایی برای نشت فاضلاب تبدیل شده که فرسایش خاک را تسریع کرده و پتانسیل ریزش را دوچندان می‌کند.
• قنات مرکز شهر: نگران‌کننده‌ترین بخش، مسیر ۱۴۰۰ متری قنات در مرکز شهر است که از خیابان شهید کوهپایی آغاز شده و با عبور از خیابان‌های کلیدی نبوت، پرستو و سلمان فارسی، تا خیابان آیت‌الله طالقانی کشیده می‌شود. کارشناسان نسبت به سرنوشت ساکنان این بافت متراکم و فرسوده در صورت بروز زلزله خفیف یا بارندگی‌های شدید هشدار می‌دهند.

نقش متولیان و مسئولیت‌های قانونی

وزارت جهاد کشاورزی و شرکت مدیریت منابع آب، به عنوان متولیان اصلی قنات‌ها، طبق قانون مسئول حفظ، نگهداری و تعیین حریم آن‌ها هستند. اما در نسیم‌شهر، این وظیفه ذاتی در سایه توسعه شتابان شهری و تغییر کاربری اراضی به فراموشی سپرده شده است. عدم نقشه‌برداری دقیق، عدم ثبت ملی مسیر قنات‌ها و رها کردن آن‌ها، راه را برای سودجویان و بسازوبفروش‌ها جهت تجاوز به حریم این سازه‌های آبی باز گذاشته است.

شهرداری نسیم‌شهر، به عنوان متولی اصلی صدور پروانه ساخت، در نوک پیکان انتقادات قرار دارد. بر اساس ماده ۲۲ مقررات ملی ساختمان، انجام آزمایشات مکانیک خاک پیش از گودبرداری برای ساختمان‌های گروه «ج» و «د» الزامی است. این سوال مطرح است که آیا در فرآیند صدور جواز برای ساختمان‌های مرتفع روی مسیر قنات‌ها، این آزمایش‌ها انجام شده است؟

هشدارهای کارشناسان و راهکارهای فوری

کارشناسان شهرسازی و مدیریت بحران معتقدند که خطر فرونشست در نسیم‌شهر دیگر یک پیش‌بینی علمی نیست، بلکه واقعیتی عینی است. گزارش‌هایی از ترک خوردن دیوارهای منازل، نشست‌های موضعی در معابر و بالا آمدن فاضلاب، همگی نشانه‌هایی از ناپایداری لایه‌های زیرین زمین است.

لزوم اسکن GPR و ایمن‌سازی

اولین گام برای خروج از این وضعیت بحرانی، تهیه نقشه خطرپذیری قنات‌ها با استفاده از اسکن‌های زیرزمینی (GPR) است. شناسایی دقیق مسیرها، تزریق بتن و مصالح مقاوم در تونل‌های خالی و ممنوعیت مطلق بلندمرتبه‌سازی در حریم این شریان‌ها، اقداماتی فوری و حیاتی هستند که باید در دستور کار قرار گیرند.

مهیار شعبانی سراجاری، کارشناس معماری، تأکید می‌کند: «در مناطق دارای سابقه قنات، الزام اسکن زیرسطحی با GPR یا روش‌های ژئوفیزیکی یک ضرورت ایمنی شهری است و بدون این بررسی، صدور مجوز ساخت به‌معنای پذیرش ریسک پنهان فرونشست و فروچاله در آینده خواهد بود.»

خطای مهندسی در پر کردن قنات‌ها

حامد مرادی، کارشناس عمران، پر کردن قنات‌های متروکه با نخاله‌های ساختمانی را «کاملاً مردود و غیرفنی» می‌داند. او توضیح می‌دهد که نخاله‌ها به دلیل عدم همگنی و تخلخل بالا، در برابر آب ناپایدار بوده و خطر نشست ثانویه و ریزش مجدد سقف قنات را افزایش می‌دهند. برای ایمن‌سازی اصولی، باید از مصالح همگن و مقاوم نظیر شفته آهک استفاده شود.

تاثیر قنات‌ها در زمان زلزله

مرادی همچنین هشدار می‌دهد که در قنات‌های سنتی که پایدارسازی نشده‌اند، احتمال ریزش سقف قنات در عمق کم بسیار محتمل است و این موضوع خود به عنوان یک عامل خطرآفرین جدی (بمب ساعتی) عمل می‌کند که می‌تواند منجر به تخریب ناگهانی سازه شود.

روایت بومیان از قنات‌های وجه‌آباد

ابوالقاسم پورامینی، از ساکنان قدیمی وجه‌آباد نسیم‌شهر، تاریخچه منابع آبی منطقه را بازخوانی کرده و به خطرات احتمالی ناشی از قنات‌های قدیمی پرداخته است. او اشاره می‌کند که در گذشته، یکی از رشته‌قنات‌های اصلی از بالادست وجه‌آباد سرچشمه می‌گرفت و با عبور از زیر بافت مسکونی و اماکن عمومی مانند مسجد جامع و چنار هزارساله، تا میدان پنج‌تن آل‌عبا امتداد می‌یافت.

پورامینی یادآور می‌شود که بسیاری از منازل قدیمی دسترسی اختصاصی به قنات داشتند و مردم از آب جاری برای مصارف خانگی استفاده می‌کردند. با این حال، او نسبت به فرونشست‌های جاده‌ای هشدار می‌دهد و می‌گوید: «در جاده منتهی به امامزاده لطیف (ع) و خارج از بافت متراکم مسکونی، چندین مورد فرونشست زمین مشاهده شده است که نشان می‌دهد بخش‌هایی از قنات قدیمی که از زیر جاده عبور می‌کند، همچنان خالی مانده و به طور کامل پر نشده است.»

تغییر رویکرد شهرداری نسیم‌شهر

محمدرضا باباحسینی، شهردار نسیم‌شهر، با اشاره به صدور مجوزهای بلندمرتبه‌سازی بدون مطالعات دقیق در سنوات گذشته، تأکید کرد که رویکرد شهرداری در دوره مدیریت فعلی تغییر کرده و ایمنی شهروندان «خط قرمز» است. او اعلام کرد که سهم درآمدهای ناشی از عوارض عمومی و ارزش افزوده مشخص است و شهرداری حاضر نیست به قیمت کسب درآمد، جان مردم را با فروش تراکم در مناطق پرخطر به بازی بگیرد.

باباحسینی همچنین شرط نوسازی در بافت‌های دارای قنات، از جمله خیابان سلمان فارسی، را منوط به اعلام کتبی سازمان زمین‌شناسی مبنی بر عدم وجود گسل یا قنات خطرساز در لایه‌های زیرین دانست. او تفاوت اصلی فرونشست در نسیم‌شهر با تهران را در عوامل ایجادکننده آن می‌داند؛ در تهران برداشت بی‌رویه آب‌های زیرزمینی عامل اصلی است، اما در نسیم‌شهر ترکیبی از وجود قنات‌های لایروبی نشده و نشت آب‌های سطحی و انشعابات، عامل اصلی سستی خاک و حوادث احتمالی است.

مسئولین نظارتی و قضایی باید با ورود جدی به این پرونده، ضمن توقف روندهای معیوب صدور پروانه، متولیان امر را ملزم به ایمن‌سازی بافت‌های در معرض خطر کنند. پیشگیری از وقوع فاجعه در نسیم‌شهر، نیازمند عزمی جدی، فراسازمانی و عبور از نگاه‌های درآمدزایی کوتاه‌مدت است.