هشدار درباره تهدیدات جدی علیه مراتع خوزستان؛ گرمای شدید و فعالیت انسانی عوامل اصلی

چالش‌های اصلی و عوامل تخریب

مهری دیناروند، عضو هیات علمی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی خوزستان، روز یکشنبه با اشاره به وضعیت نگران‌کننده مراتع استان، هشدار داد که عوامل متعددی به تضعیف این اکوسیستم‌های حیاتی دامن می‌زنند. از جمله این عوامل می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• گرمای شدید و تغییرات اقلیمی: اقلیم گرم و خشک منطقه، همراه با کاهش بارندگی، فشار مضاعفی بر پوشش گیاهی مراتع وارد می‌کند.
• افزایش فعالیت‌های انسانی: فعالیت‌های بی‌رویه و ناپایدار بشر، از جمله عوامل اصلی تخریب مراتع به شمار می‌رود.
• چرای بی‌رویه دام‌های سنگین: عدم مدیریت صحیح چرای دام، به ویژه دام‌های سنگین، منجر به از بین رفتن پوشش گیاهی و فشرده شدن خاک می‌شود.
• قطع گیاهان و تغییر کاربری اراضی: برداشت بی‌رویه گیاهان مرتعی و تبدیل اراضی مرتعی به کاربری‌های دیگر، از دیگر تهدیدات جدی است.

دیناروند تاکید کرد: «مراتع خوزستان نقش بسیار مهمی در تامین علوفه دام‌ها، حفاظت از خاک و آب، تلطیف هوا و حفظ تنوع زیستی دارند اما تحت‌ تاثیر عوامل طبیعی و انسانی با چالش‌های جدی مواجه هستند.»

راهکارهای مدیریت پایدار و احیای مراتع

برای مقابله با این تهدیدات و حفظ سرمایه‌های طبیعی، اجرای برنامه‌های مدیریت پایدار ضروری است. این برنامه‌ها شامل:

• اجرای طرح‌های حفاظت و احیا: توسعه و پیاده‌سازی پروژه‌هایی با هدف بازسازی و تقویت پوشش گیاهی مراتع.
• مدیریت و کنترل چرای دام: تنظیم زمان و شدت چرای دام برای جلوگیری از تخریب بیش از حد.
• آموزش بهره‌برداران محلی: آشنایی عشایر و دامداران با شیوه‌های نوین و پایدار مدیریت مرتع. کارگاه‌های آموزشی در برخی مناطق برای این منظور برگزار شده است.
• استفاده از گونه‌های بومی مقاوم: کاشت و تقویت گونه‌های گیاهی که به شرایط اقلیمی منطقه سازگار بوده و مقاومت بالایی دارند.

تنوع زیستی و مناطق رویشی مراتع خوزستان

این پژوهشگر، مراتع خوزستان را از نظر پوشش گیاهی به چهار منطقه رویشی اصلی تقسیم‌بندی می‌کند که هر یک ویژگی‌های خاص خود را دارند:

1. منطقه استپی گرم:
   • بخش وسیعی از دشت‌های پست و کم‌ارتفاع با اقلیم گرم و خشک و بارندگی اندک.
   • پوشش گیاهی غالب شامل گونه‌های علفی کوتاه‌عمر و بوته‌های مقاوم به خشکی و شوری.
   • از نظر تولید علوفه فقیر و حساسیت بالا به چرای بی‌رویه.
2. منطقه نیمه‌استپی گرم:
   • حد واسط بین استپ گرم و نواحی کوهپایه‌ای از نظر اقلیمی و پوشش گیاهی.
   • تنوع گونه‌ای نسبتاً بیشتر با سهم بیشتر گونه‌های علفی چندساله و بوته‌ای.
   • اهمیت ویژه برای دامداری سنتی و نقش کلیدی مدیریت اصولی چرای دام در حفظ آن.
3. منطقه جنگل‌های خشک:
   • عمدتاً در نواحی کوهستانی و کوهپایه‌ای گسترش یافته‌اند.
   • شامل تیپ‌های جنگلی و مرتعی با گونه‌های درختی و درختچه‌ای مقاوم به خشکی.
   • علاوه بر ارزش مرتعی، در حفاظت خاک، جلوگیری از فرسایش و تنظیم چرخه آب اهمیت بالایی دارند.
4. مراتع ییلاقی:
   • در ارتفاعات بالاتر استان با اقلیم خنک‌تر و بارندگی بیشتر.
   • پوشش گیاهی متراکم‌تر و باکیفیت‌تر.
   • نقش مهم در تعلیف دام در فصول گرم سال و تنوع چشمگیر گونه‌های علفی چندساله.
   • حفاظت در برابر چرای زودهنگام و بیش‌ازحد، از اولویت‌های مدیریت منابع طبیعی استان است.

کارکردهای حیاتی پوشش گیاهی مراتع

دیناروند در پایان به کارکردهای چندگانه پوشش گیاهی مراتع خوزستان اشاره کرد که فراتر از تامین علوفه است:

• جلوگیری از فرسایش خاک: ریشه‌های گیاهان خاک را تثبیت کرده و از فرسایش آن جلوگیری می‌کنند.
• افزایش ذخایر آب زیرزمینی: پوشش گیاهی به نفوذ آب به اعماق زمین و تغذیه سفره‌های آب زیرزمینی کمک می‌کند.
• تعدیل اقلیم محلی: مراتع با جذب دی‌اکسید کربن و انتشار اکسیژن، به تلطیف هوا و کاهش دمای محیط کمک می‌کنند.
• حفاظت از تنوع زیستی: این اکوسیستم‌ها زیستگاه گونه‌های مختلف گیاهی و جانوری هستند.
• نقش اقتصادی و فرهنگی: گیاهان دارویی بومی بخشی از این مراتع را تشکیل می‌دهند که می‌توانند ارزش اقتصادی و فرهنگی قابل توجهی داشته باشند.