جدال در بروکسل: آیا سیاست‌های سبز، صنعت اروپا را به خطر می‌اندازد؟

واقعیت‌های سرد پشت شعارهای سبز

در کانون این جدال، مفهوم «اقتصاد چرخشی» قرار دارد؛ مدلی که قرار بود اروپا را از اقتصاد خطی مبتنی بر استخراج و دورریز، به سمت استفاده مجدد، بازیافت و طراحی پایدار سوق دهد. با این حال، آمارها نشان می‌دهد که فاصله میان اهداف اعلامی و واقعیت اجرایی همچنان قابل توجه است و همین شکاف، امروز به یکی از بحث‌برانگیزترین موضوعات سیاست‌گذاری اقتصادی در اروپا تبدیل شده است.

• سهم مواد بازیافتی: بر اساس داده‌های رسمی کمیسیون اروپا، سهم مواد بازیافتی در کل مصرف مواد اولیه در اروپا حدود ۱۱ تا ۱۲ درصد باقی مانده است. این بدان معناست که نزدیک به ۸۸ درصد از مواد مصرفی همچنان از منابع اولیه استخراج می‌شوند.
• هدف‌گذاری ۲۰۳۰: اتحادیه اروپا هدف‌گذاری کرده است که این عدد را تا سال ۲۰۳۰ به حدود ۲۳ درصد برساند، اما روند رشد طی سال‌های اخیر بسیار کند بوده است.
• تفاوت نرخ بازیافت و چرخش مواد: در حالی که نرخ بازیافت پسماند شهری در برخی کشورها به حدود ۵۰ درصد و در آلمان حتی به بیش از ۶۵ درصد رسیده، سهم این بازیافت‌ها در کل جریان مواد اقتصادی هنوز پایین است. بخش بزرگی از مصرف مواد مربوط به ساخت‌وساز، انرژی و صنایع سنگین است که بازیافت در آنها پیچیده‌تر و پرهزینه‌تر است.

نشست بروکسل؛ آغاز بازتعریف سیاست سبز

در این فضا، اظهارات امانوئل مکرون در نشست اخیر بازتاب گسترده‌ای پیدا کرد. او تأکید کرد که اروپا نباید میان سیاست سبز و قدرت صنعتی یکی را انتخاب کند، بلکه باید راهی برای هم‌افزایی این دو بیابد. مکرون هشدار داد که اگر مقررات زیست‌محیطی به‌گونه‌ای اجرا شوند که صنایع اروپایی را از رقابت جهانی بازدارند، نتیجه نه حفاظت از محیط‌زیست، بلکه انتقال تولید به کشورهایی با استانداردهای پایین‌تر خواهد بود.

این موضع در شرایطی مطرح شد که صنایع شیمیایی، فولاد و خودروسازی اروپا از افزایش هزینه‌های انرژی و قیمت کربن گلایه دارند. آنها معتقدند که نظام تجارت انتشار اتحادیه اروپا در شکل فعلی خود، فشار مضاعفی بر تولیدکنندگان داخلی وارد می‌کند، در حالی که رقبای آسیایی و آمریکایی با یارانه‌های گسترده‌تر فعالیت می‌کنند.

در همین نشست، اورسولا فون در لاین، رئیس کمیسیون اروپا، از لزوم «ساده‌سازی» قوانین سخن گفت. او اعلام کرد که اروپا برای جذب سرمایه‌گذاری در فناوری‌های کم‌کربن باید محیط مقرراتی قابل پیش‌بینی‌تر و کم‌هزینه‌تری ایجاد کند. این اظهارات به‌نوعی پذیرش ضمنی این واقعیت بود که پیچیدگی مقررات، به یکی از موانع رقابت‌پذیری تبدیل شده است.

از سوی دیگر، برخی رهبران محافظه‌کار از جمله فریدریش مرتس خواستار بازنگری در حذف تدریجی مجوزهای رایگان انتشار کربن برای صنایع انرژی‌بر شدند. استدلال آنها این است که حذف سریع این حمایت‌ها، می‌تواند موجی از «صنعت‌زدایی» را در اروپا رقم بزند؛ واژه‌ای که این روزها در رسانه‌های اروپایی به‌کرات تکرار می‌شود.

تهدید صنعت‌زدایی و فرصت‌های اقتصاد چرخشی

بحث «صنعت‌زدایی» اروپا به یکی از محورهای اصلی گفت‌وگوهای سیاسی تبدیل شده است. برخی آمارها نشان می‌دهد که سهم صنعت در تولید ناخالص داخلی اروپا طی دو دهه گذشته کاهش یافته، اما کارشناسان معتقدند این روند صرفاً نتیجه سیاست‌های سبز نیست، بلکه عوامل متعددی از جمله جهانی‌سازی، تحول دیجیتال و انتقال تولید به آسیا نیز در آن نقش داشته‌اند.

رشد بازار جهانی اقتصاد چرخشی:

در سطح جهانی، بازار اقتصاد چرخشی با سرعت قابل توجهی در حال رشد است. ارزش این بازار در سال ۲۰۲۴ حدود ۱۵۰ میلیارد دلار برآورد شده و پیش‌بینی می‌شود تا سال ۲۰۳۲ به بیش از ۳۵۰ میلیارد دلار برسد. این رشد سالانه دو رقمی نشان می‌دهد که علی‌رغم چالش‌های سیاسی، سرمایه‌گذاران همچنان به مدل‌های کسب‌وکار مبتنی بر بازیافت، بازتولید و استفاده مجدد خوش‌بین هستند.

کاهش انتشار کربن:

مطالعات مرکز تحقیقات مشترک اروپا نشان می‌دهد که اجرای کامل راهبردهای اقتصاد چرخشی می‌تواند سالانه بیش از ۲۰۰ میلیون تن معادل CO₂ از انتشار صنایع سنگین بکاهد. این رقم معادل انتشار سالانه یک کشور متوسط اروپایی است و اهمیت چرخش مواد در دستیابی به اهداف اقلیمی را نشان می‌دهد.

سخت‌تر شدن استانداردهای زیست‌محیطی اروپا از یک سو تهدیدی برای صادرکنندگان کالاهای سنتی است، اما از سوی دیگر می‌تواند فرصت‌هایی در حوزه خدمات و فناوری‌های سبز ایجاد کند. بازار تجهیزات بازیافت پیشرفته، مدیریت پسماند الکترونیکی، و نرم‌افزارهای ردیابی چرخه عمر محصول در حال گسترش است.

کشورهایی که بتوانند فناوری‌های مقرون‌به‌صرفه در این حوزه ارائه دهند، می‌توانند بخشی از این بازار رو به رشد را به دست آورند. همچنین همکاری‌های تحقیقاتی و انتقال دانش فنی، به‌ویژه در حوزه پلاستیک‌های بازیافتی و بازیافت شیمیایی، می‌تواند مسیر ورود به زنجیره ارزش اروپا را هموار کند.

اما در صورت تداوم شکاف میان سیاست‌گذاران و صنعت، خطر کند شدن سرمایه‌گذاری و تعمیق رکود وجود دارد. اروپا اکنون در نقطه‌ای ایستاده که تصمیمات آن نه‌تنها مسیر صنعتی خود، بلکه قواعد تجارت سبز جهانی را نیز شکل خواهد داد. برای بازیگران اقتصادی خارج از این بلوک، درک این تغییر جهت، شرط بقا در بازارهای آینده است.