تحولات اقتصادی و سیاسی: از پتانسیل‌های ایران تا تغییر نظم جهانی

در هفته‌های اخیر، مجموعه‌ای از تحولات اقتصادی و سیاسی در سطوح ملی و بین‌المللی توجه کارشناسان و سرمایه‌گذاران را به خود جلب کرده است. از پتانسیل‌های عظیم پیوستن ایران به تجارت جهانی و چالش‌های سیاست‌گذاری در بازار سرمایه و مسکن، تا نقش ایران در بازار مواد معدنی حیاتی و تحولات صنعت خودروسازی، همگی نشان‌دهنده پویایی‌های پیچیده اقتصاد امروز هستند. در عرصه بین‌المللی نیز، کنفرانس امنیتی مونیخ ۲۰۲۶، بازتعریف روابط فراآتلانتیک و نظم جهانی را به بحث گذاشت.

اثرات اقتصادی پیوستن ایران به تجارت جهانی

پژوهشی جدید توسط مهدی قدسی و جمعی از اساتید اقتصاد، به بررسی اثرات اقتصادی پیوستن ایران به تجارت جهانی پرداخته است. نتایج این تحقیق نشان می‌دهد که در صورت لغو تحریم‌های اتحادیه اروپا، تولید ناخالص داخلی ایران می‌تواند بیش از ۸۰ درصد افزایش یابد. این تغییرات برای آلمان و اتحادیه اروپا نیز به افزایش ۰.۳ تا ۰.۴ درصدی تولید ناخالص داخلی منجر خواهد شد.

این مطالعه همچنین پیش‌بینی می‌کند که اگر ایران بتواند بهره‌وری خود را به سطح کشورهای پیشرفته‌ای مانند ترکیه یا کره جنوبی برساند، افزایش تولید ناخالص داخلی برای ایران به ۲۴۰ تا ۳۸۸ درصد خواهد رسید و منافع اقتصادی برای اروپا نیز به طور چشمگیری افزایش خواهد یافت. این رشد بهره‌وری، علاوه بر توسعه تجارت، به کاهش قیمت انرژی، کاهش تورم، و افزایش امنیت در بازارهای انرژی کمک شایانی خواهد کرد.

بازگشت ایران به بازارهای جهانی نه تنها به نفع اقتصاد داخلی خواهد بود، بلکه مزایای قابل توجهی برای اتحادیه اروپا به همراه دارد. با دسترسی به فناوری‌های نوین و سرمایه‌گذاری‌های خارجی، ایران می‌تواند رقابت‌پذیری خود را در صنایع مختلف تقویت کرده و تقاضا برای محصولات اروپایی را افزایش دهد. این امر همچنین به کاهش هزینه‌های تولید و بهبود تخصیص منابع در سطح جهانی کمک کرده و وابستگی ایران به بخش‌های سنتی مانند نفت را کاهش خواهد داد.

چالش‌های بازار سرمایه: فلسفه «محدودیت دامنه نوسان»

«محدودیت دامنه نوسان» در بازار بورس ایران، ابزاری که با هدف کنترل هیجان و جلوگیری از نوسانات شدید معرفی شد، به یکی از سیاست‌های بحث‌برانگیز تبدیل شده است. این محدودیت که قرار بود فرصت تحلیل به سرمایه‌گذاران بدهد و جلوی ریزش‌ها و جهش‌های ناگهانی را بگیرد، در عمل به:

• شکل‌گیری صف‌های خرید و فروش
• کاهش نقدشوندگی بازار
• تعدیل فرسایشی قیمت‌ها

منجر شده است. تجربه سال‌های اخیر، به‌ویژه پس از ریزش سال ۱۳۹۹، نشان می‌دهد که این سیاست بیشتر یک ابزار واکنشی بوده تا یک راهکار پایدار. در حالی که بسیاری از بازارهای توسعه‌یافته از ابزارهایی مانند توقف‌های مقطعی استفاده می‌کنند، این پرسش مطرح است که آیا زمان بازنگری جدی در این سیاست فرا نرسیده است؟

تقویم سرنوشت‌ساز اقتصاد جهانی

پس از انتشار داده‌های فراتر از انتظار از تورم و اشتغال آمریکا در هفته گذشته، اکنون سرمایه‌گذاران در انتظار مجموعه‌ای از آمارهای کلیدی هستند که می‌تواند مسیر بازارهای جهانی را در کوتاه‌مدت تعیین کند. این آمارها شامل:

• داده‌های بخش مسکن آمریکا
• سفارشات کالاهای بادوام
• تولیدات صنعتی
• جزئیات نشست ماه ژانویه فدرال رزرو
• رشد اقتصادی سه‌ماهه چهارم و شاخص PCE

در سایر اقتصادهای بزرگ نیز داده‌های مهمی در راه است؛ از جمله تورم کانادا، آمار اشتغال و تورم بریتانیا، شاخص اعتماد اقتصادی آلمان و شاخص‌های مدیران خرید در اروپا. در آسیا نیز رشد اقتصادی ژاپن، داده‌های اشتغال استرالیا و شاخص‌های تولیدی منطقه زیر ذره‌بین بازار قرار دارند.

در مجموع، اگر داده‌ها مطابق انتظارات منتشر شوند، بازارها واکنش محدودی خواهند داشت؛ اما هرگونه انحراف معنادار می‌تواند نوساناتی در دلار، اوراق قرضه و بازار سهام ایجاد کند.

انحراف از قانون جهش مسکن

با گذشت چهار سال از اجرای قانون «جهش تولید مسکن»، که صراحتاً اولویت تأمین زمین را بافت‌های فرسوده و محدوده‌های درون‌شهری تعیین کرده بود، برآوردهای اخیر نشان می‌دهد دولت حدود ۱۵۰۰ همت برای آماده‌سازی زمین‌های ۹۹ ساله نهضت ملی مسکن در حاشیه شهرها هزینه کرده است. این رقم بر پایه آماده‌سازی بیش از ۵۰ هزار هکتار و میانگین ۳ میلیون تومان به ازای هر مترمربع محاسبه شده است.

منتقدان معتقدند این رویکرد، به‌جای احیای ظرفیت‌های درون‌شهری، عملاً به شهرسازی از صفر در پیرامون شهرها منجر شده و خطر تکرار تجربه‌هایی مانند مسکن مهر را افزایش داده است. تأمین سرپناه ارزان در حاشیه، بدون تضمین دسترسی پایدار به خدمات، اشتغال و زیرساخت‌ها، الزاماً به سکونتی پایدار و عادلانه ختم نمی‌شود.

همزمان، سهم ۲ درصدی مأموریت شهرسازی در بودجه پیشنهادی ۱۴۰۵ شهرداری تهران و وجود حدود ۲.۶ تا ۲.۷ میلیون واحد مسکونی خالی، پرسش‌های جدی درباره اولویت‌بندی منابع ایجاد کرده است. آیا مسیر فعلی با روح قانون جهش همخوان است یا نیازمند بازنگری جدی در جهت فعال‌سازی ظرفیت‌های درون‌شهری هستیم؟

عناصر نادر خاکی: گنج پنهان ایران

در حالی که جهان برای کنترل بازار «مواد معدنی حیاتی» در حال تشکیل ائتلاف‌های جدید است، ایران بر روی گنجی نشسته که هنوز آن را جدی نگرفته است. هفته گذشته نشستی با حضور ده‌ها کشور برای شکل‌دهی یک بلوک تجاری مواد معدنی برگزار شد، بازاری که بازیگر اصلی آن همچنان چین است.

در معادن ایران، از فسفات اسفوردی یزد تا باطله‌های چادرملو، عناصر نادر خاکی با ارزش افزوده بالا مانند ایتریوم، نئودیمیوم و تربیوم شناسایی شده‌اند. این عناصر در انرژی‌های پاک، خودروهای برقی و صنایع پیشرفته کاربرد حیاتی دارند. بررسی‌های آزمایشگاهی نشان می‌دهد که بخشی از این عناصر حتی در باطله‌های معدنی هدر می‌رود.

رشد چندبرابری قیمت برخی از این مواد طی یک دهه گذشته، پرسش مهمی را مطرح می‌کند: چه میزان ارزآوری بالقوه از دست رفته است؟ توسعه فناوری فرآوری این عناصر می‌تواند نه تنها یک فرصت اقتصادی، بلکه یک اهرم ژئوپلیتیکی برای ایران باشد.

معادله متناقض خودروسازی

یک سال از خصوصی‌سازی ایران‌خودرو می‌گذرد و اکنون بهترین زمان برای قضاوت عملکرد این صنعت است. مقایسه آمار تولید و فروش ایران‌خودرو با سایپا (با احتساب پارس‌خودرو) نشان می‌دهد که سایپا، به‌جز یک مقطع کوتاه پس از اعمال قیمت‌های جدید، نتوانست به سطح تولید پایان ۱۴۰۳ بازگردد و با افت محسوسی روبه‌رو شد. در مقابل، ایران‌خودرو با وجود تنش‌های دائمی بر سر قیمت‌گذاری، ثبات بیشتری در تولید نشان داد و فروش آن افت کمتری را تجربه کرد.

اما مسئله اصلی همچنان قیمت است. افزایش هزینه‌ها خودروسازان را به رشد مداوم قیمت سوق داده و نتیجه آن جهش شدید نرخ خودروها از شاهین و کوییک تا دنا و سورن بوده است. با اینکه ایران‌خودرو دفعات بیشتری قیمت‌ها را اصلاح کرد، درصد رشد قیمت محصولات سایپا حتی کمی بالاتر بود. در نهایت، خصوصی‌سازی اگرچه نشانه‌هایی از بهبود در عرضه نشان داد، اما هنوز نتوانسته معادله قیمت، زیان و رضایت مصرف‌کننده را حل کند.

کنفرانس امنیتی مونیخ ۲۰۲۶: آغاز فصلی تازه

کنفرانس امنیتی مونیخ امسال، که بسیاری آن را نقطه عطفی در روابط فراآتلانتیک می‌دانستند، با سخنان تند دونالد ترامپ در داووس و مواضع جنجالی جی‌دی ونس در مونیخ، انتظارات برای عمیق‌تر شدن شکاف دو سوی اقیانوس اطلس را افزایش داد. با این حال، مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، با لحنی دیپلماتیک‌تر تلاش کرد نگرانی‌های اروپا را کاهش دهد.

او در عین حال هشدار داد اگر اروپایی‌ها با رویکرد جدید واشنگتن همراه نشوند، آمریکا مسیر خود را به‌تنهایی ادامه خواهد داد. پیام مشترک بسیاری از رهبران حاضر در مونیخ روشن بود: نظم بین‌الملل پس از ۱۹۴۵ دیگر پابرجا نیست.

فردریش مرتس از افول رهبری جهانی آمریکا سخن گفت و امانوئل مکرون بر ضرورت تبدیل اروپا به یک قدرت ژئوپلیتیک مستقل تأکید کرد. با وجود این اختلاف نگاه‌ها، روبیو بر ریشه‌های مشترک تمدنی آمریکا و اروپا تأکید کرد و خواستار تقویت توان دفاعی اروپا شد. مونیخ ۲۰۲۶ شاید پایان اتحاد نبود، اما بدون تردید آغاز فصلی تازه در تعریف نقش‌ها و توازن قدرت در جهان غرب بود.