راز انقراض آخرین ماموت‌های پشمالو: یافته‌های جدید دانشمندان

آخرین بازماندگان ماموت‌ها و راز انقراضشان

آخرین ماموت‌های پشمالو تا حدود ۴,۰۰۰ سال پیش در جزیره ورانگل، واقع در شرق آلاسکا و شمال روسیه، زندگی می‌کردند. این جزیره که قدمت حضور ماموت‌ها در آن به بیش از ۹۰ هزار سال می‌رسد، پس از افزایش سطح دریاها از سرزمین اصلی سیبری جدا شد و گروهی از ماموت‌ها را در خود محبوس کرد. این جدایی، پناهگاهی امن برای آن‌ها در برابر تغییرات اقلیمی ایجاد کرد و باعث شد هزاران سال بیشتر از سایر همنوعانشان زنده بمانند.

با این حال، حدود ۴,۰۰۰ سال پیش، این ماموت‌ها به طور ناگهانی ناپدید شدند و استخوان‌هایشان در سراسر جزیره پراکنده شد. نکته قابل توجه این است که این انقراض درست پس از ساخت اهرام ثلاثه مصر باستان رخ داده است.

تیمی متشکل از دانشمندان فنلاند، آلمان و روسیه با جمع‌آوری نمونه‌هایی از استخوان‌ها، عاج و دندان‌ها و انجام آزمایش‌های ژنتیکی، به دنبال کشف راز این انقراض سریع بودند. یافته‌های آن‌ها فرضیه‌های پیشین را به چالش کشید و نتایج شگفت‌انگیز و در عین حال غم‌انگیزی را آشکار ساخت.

چرا ماموت‌ها از بین رفتند؟

برخلاف فرضیه‌های قبلی که تخریب تدریجی زیستگاه را عامل انقراض می‌دانستند، تحلیل ایزوتوپ نیتروژن نشان داد که کیفیت و مقدار علوفه برای ماموت‌های جزیره ورانگل تا پایان زندگی‌شان مشابه اجدادشان در شمال بریجیا بوده است. اما مقایسه با ماموت‌های سیبری نشان می‌دهد که این ماموت‌ها در مصرف انرژی متفاوت بودند و نیاز کمتری به استراتژی‌های تطبیقی برای بقا در سرمای شدید داشتند.

علاوه بر این، مقادیر ایزوتوپ گوگرد حاکی از افزایش فرسایش سنگ‌ها در کوه‌های مرکزی در اواسط دوره هولوسن بود. این موضوع می‌تواند به مشکلات کیفیت آب و حتی یک رویداد قحطی فاجعه‌آمیز منجر شده باشد که عامل اصلی یا کمکی در انقراض آن‌ها به شمار می‌رود.

دکتر لورا آرپه از موزه تاریخ طبیعی دانشگاه هلسینکی می‌گوید: «با توجه به تعداد استخوان‌های ماموتی که با رادیوکربن تاریخ‌گذاری شده‌اند، به نظر می‌رسد آخرین جمعیت جزیره‌ای ماموت‌ها به طور ناگهانی ناپدید شده است. هیچ نشانه‌ای از کاهش تدریجی جمعیت دیده نمی‌شود و انگار آن‌ها حدود ۴,۰۰۰ سال پیش به یک مانع بزرگ و جدی برخورد کرده‌اند. تمام تغییرات بزرگ اقلیمی و کاهش محدوده زیست آن‌ها مدت‌ها قبل اتفاق افتاده بود.»

محققان دریافتند که محیط جزیره ورانگل حتی با وجود گرمایش اقلیم، هنوز برای بقای ماموت‌ها مناسب بود. با این حال، این به معنای رد کردن سایر عوامل احتمالی نیست. گرچه سوابق ایزوتوپی نشان نمی‌دهد که ماموت‌ها پیش از انقراض، زیستگاه یا منابع غذایی خود را از دست داده باشند، اما ممکن است عوامل محیطی مرتبط با غذا یا آب آشامیدنی که تاکنون بررسی نشده‌اند، نقش مهمی در نابودی آن‌ها داشته باشند.

سرنوشت مشابه در جزیره برینگ و نقش زمستان‌های سخت

تنها ۱۶۰۰ سال پیش، گروه مشابهی از ماموت‌ها در جزیره‌ای کوچک‌تر در دریای برینگ به دلیل بدتر شدن کیفیت آب منقرض شدند. این سرنوشت مشابه، احتمال وقوع آن را برای ماموت‌های جزیره ورانگل نیز تقویت می‌کند.

کاهش کیفیت و دسترسی به آب شیرین نقش مهمی در انقراض ماموت‌های هولوسن جزیره سنت پل داشته است. به نظر می‌رسد ماموت‌های جزیره ورانگل نیز ممکن است با مشکلات مشابه کیفیت آب مواجه شده باشند که می‌توانست توانایی بقا و سلامت جمعیت را کاهش دهد، حتی اگر اثرات سمی مستقیم نداشته باشد.

همان‌طور که امروزه در حیوانات ساکن مناطق سرد مشاهده می‌شود، زمستان‌های سخت نیز به احتمال زیاد در نابودی ماموت‌ها نقش داشته‌اند. در قطب شمال، زمستان دشمن بسیاری از حیوانات است. در اقلیم سرد، غذا کم و با کیفیت پایین است، دسترسی به آن دشوار است و دمای پایین هزینه‌های انرژی برای حفظ دمای بدن را بالا می‌برد. تحلیل لایه‌های عاج دندان پنج ماموت پشمالو نشان می‌دهد که همه آن‌ها در زمستان جان باخته‌اند.

نمونه‌های جدیدتر نیز این خطر را نشان می‌دهند: در زمستان ۲۰۰۳، باران شدید روی برف در جزیره بنکس کانادا، باعث یخ‌زدگی گسترده پوشش برفی شد و ۲۰,۰۰۰ گوزن موس از گرسنگی مردند. در جزیره ورانگل نیز پس از یخ‌زدگی‌های زمستانی، صدها هزار گوزن شمالی جان باخته‌اند. این وقایع می‌توانند جمعیت حیوانات را به طور فاجعه‌آمیزی تحت تأثیر قرار دهند و اغلب اتفاق می‌افتند.

دکتر آرپه توضیح می‌دهد که ماموت‌های سیبریایی برای بقا در زمستان‌های سخت دوران یخبندان به ذخایر چربی خود متکی بودند، اما ماموت‌های ورانگل که در اقلیم ملایم‌تری زندگی می‌کردند، نیازی به این ذخایر نداشتند.

نقش فلزات سمی و آمیزش نزدیک

تحقیقات جدید شواهدی از فلزات سمی در بقایای ماموت‌ها پیدا کرده است که احتمالا از طریق نوشیدن آب وارد بدن آن‌ها شده بود. حتی افزایش اندک دما می‌توانست باعث شود سنگ‌های خاصی در معرض جریان آب قرار گیرند و فلزات سمی را به منابع آب شیرین منتقل کنند.

همچنین آزمایش‌ها نشان داد که جمعیت ماموت‌ها دچار آمیزش نزدیک بوده است که باعث ایجاد جهش‌های ژنتیکی و افزایش آسیب‌پذیری آن‌ها نسبت به خطرات مختلف می‌شد.

پروفسور هروه بوچِرنز از دانشگاه توبینگن معتقد است: «می‌توان تصور کرد جمعیتی که به خاطر مشکلات ژنتیکی و کیفیت آب ضعیف شده بود، پس از یک رویداد شدید جوی به طور کامل از بین رفته باشد.»

به این ترتیب، ماموت‌ها بسیار دیرتر از آنچه پیش از این تصور می‌کردیم، با زمین وداع کرده‌اند. دانشمندان توانسته‌اند عوامل احتمالی انقراض آن‌ها را محدود به چند مورد کنند، اما هنوز مدرک قطعی که علت دقیق مرگشان را نشان دهد، پیدا نشده است.

آیا انسان در انقراض ماموت‌ها نقش داشته است؟

علت دقیق انقراض نهایی ماموت‌های جزیره ورانگل هنوز روشن نیست، اما به نظر می‌رسد احتمالا یک بحران کوتاه‌مدت، شاید ناشی از ناهنجاری‌های اقلیمی یا عوامل ژئوشیمیایی، عامل آن بوده باشد. هرچند شواهد مستقیمی از تأثیر انسان وجود ندارد، اما نمی‌توان نقش احتمالی انسان را کاملا رد کرد.

شواهد حضور انسان در جزیره ورانگل به چند صد سال پس از انقراض ماموت‌ها بازمی‌گردد؛ بنابراین، به احتمال زیاد انسان نقشی در نابودی آن‌ها نداشته است. با این حال، انسان امروز نقش بسیار بزرگی در انقراض جمعی گونه‌ها دارد و مطالعه این ماموت‌ها می‌تواند به ما در حفاظت از گونه‌های زنده باقی‌مانده کمک کند.

ردیابی ایزوتوپی آخرین اعضای پستانداران منقرض‌شده پلیستوسن در قلمرو زندگی‌ آن‌ها می‌تواند به درک بهتر فرآیند پیچیده انقراض گونه‌ها کمک کند و شاید بینش‌هایی برای حفظ گونه‌های امروزی ارائه دهد. هر کمکی برای جلوگیری از انقراض جمعی ارزشمند است. شاید این اقدامات برای ماموت‌ها دیر شده باشد، اما هنوز برای بسیاری از گونه‌ها، از جمله فیل‌ها که خویشاوند ماموت‌ها هستند، ضروری هستند. اگر آن‌ها نیز منقرض شوند، نسل ماموت‌ها برای همیشه از دست خواهد رفت.