نقدینگی در ایران: ۱۰ برابر شدن حجم و تغییر ساختار در یک دهه

روند صعودی نقدینگی: ۱۰ برابر شدن در ۹ سال

حجم کل نقدینگی در مرداد ۱۴۰۴ به بیش از ۱۲ هزار همت رسیده است؛ در حالی که این رقم در سال ۱۳۹۵ تنها ۱,۲۵۳ همت بود. این آمار نشان می‌دهد که در کمتر از یک دهه، اندازه پول در اقتصاد ایران تقریباً ۱۰ برابر شده است.

• ۱۳۹۵: ۱,۲۵۳ همت
• ۱۳۹۶: ۱,۵۳۰ همت
• ۱۳۹۷: ۱,۸۸۲ همت
• ۱۳۹۸: ۲,۴۷۲ همت
• ۱۳۹۹: ۳,۴۷۶ همت
• ۱۴۰۰: ۴,۸۳۲ همت
• ۱۴۰۱: ۶,۳۳۷ همت
• ۱۴۰۲: ۷,۸۷۷ همت
• ۱۴۰۳: ۱۰,۱۶۶ همت
• مرداد ۱۴۰۴: ۱۲,۰۱۴ همت

این رشد مداوم، حکایت از انبساط پولی در اقتصاد ایران دارد؛ مسیری که بدون رشد متناسب تولید، می‌تواند به تشدید تورم منجر شود.

تغییر ساختار: افزایش سهم پول از ۱۳ به ۲۵ درصد

مسئله مهم‌تر از افزایش حجم نقدینگی، تغییر ترکیب آن است. سهم «پول» (شامل اسکناس و سپرده‌های دیداری) از نقدینگی، از ۱۳ درصد در سال ۱۳۹۵ به حدود ۲۴ درصد در مرداد ۱۴۰۴ رسیده و در سال‌های ۱۴۰۱ و ۱۴۰۳ حتی از ۲۵ درصد نیز عبور کرده بود.

این تغییر نشان‌دهنده سیال‌تر شدن نقدینگی است. وقتی سهم پول افزایش می‌یابد، منابع سریع‌تر جابه‌جا می‌شوند و واکنش اقتصاد به انتظارات تورمی تندتر می‌شود.

افزایش سرعت انتقال انتظارات تورمی

پول شامل اسکناس و سپرده‌های دیداری است که قدرت جابه‌جایی سریع دارند، در حالی که شبه‌ پول عمدتاً سپرده‌های مدت‌دار است. افزایش نسبت پول به معنای ترجیح نگهداری منابع در شکل نقد یا کوتاه‌مدت است. این پدیده معمولاً در شرایط بی‌ثباتی انتظارات، نااطمینانی تورمی یا کاهش جذابیت سپرده‌های بلندمدت رخ می‌دهد.

سهم ۲۴ تا ۲۶ درصدی پول در سال‌های اخیر نشان می‌دهد که اقتصاد نسبت به شوک‌های قیمتی حساس‌تر شده و سرعت انتقال انتظارات تورمی به بازارها می‌تواند بیشتر از گذشته باشد.

شکننده‌تر شدن ثبات پولی

نسبت «پول» به «شبه‌پول» یکی از دقیق‌ترین شاخص‌ها برای سنجش رفتار سپرده‌گذاران است. این نسبت از حدود ۰.۱۵ در سال ۱۳۹۵ به ۰.۳۵ در سال ۱۴۰۱ و حدود ۰.۳۱ در مرداد ۱۴۰۴ صعود کرده است.

این اعداد نشان می‌دهد بخشی از سپرده‌های مدت‌دار که پیش‌تر در قالب شبه‌ پول نگهداری می‌شد، به سپرده‌های دیداری و پول نقد تبدیل شده است. به بیان ساده‌تر، تمایل به نگهداری منابع در قالب بلندمدت کاهش یافته و ترجیح نقدشوندگی افزایش پیدا کرده است.

این تغییر رفتار، پیامی روشن دارد: سپرده‌گذاران در فضایی که انتظارات تورمی بالاست یا بازدهی حقیقی سپرده‌های بلندمدت منفی است، کمتر تمایل دارند پول خود را قفل کنند. افزایش سهم پول به معنای آمادگی بیشتر منابع برای ورود به بازار دارایی‌هاست؛ از ارز و طلا گرفته تا مسکن و بورس. بنابراین، این تغییر در نسبت پول به شبه‌پول فقط یک جابه‌جایی حسابداری نیست، بلکه نشانه‌ای از شکننده‌تر شدن ثبات پولی و افزایش حساسیت اقتصاد به شوک‌های انتظاری است.