گرمای بی‌سابقه در ایران؛ زمستان با چهره‌ای جدید و پیامدهای اقلیمی نگران‌کننده

ایران این روزها شاهد چهره‌ای بی‌سابقه از زمستان است؛ گرمایی که سازمان هواشناسی آن را به طور قابل توجهی بالاتر از میانگین بلندمدت پیش‌بینی کرده است. این وضعیت اقلیمی، نه تنها نگران‌کننده است، بلکه پیامدهای جدی برای آینده منابع آبی و کشاورزی کشور به همراه دارد.

افزایش دما در سراسر کشور

نقشه‌های ناهنجاری دمای سازمان هواشناسی نشان می‌دهد که اکثر مناطق ایران درگیر گرمای غیرعادی خواهند بود. به طور خاص:

• مناطق مرکزی و جنوبی: استان‌هایی نظیر فارس، بوشهر، خوزستان، کرمان، سیستان و شرق کشور (خراسان) در کانون این گرما قرار دارند و دمای هوا ممکن است ۷ تا ۱۱ درجه سلسیوس بالاتر از نرمال باشد.
• مناطق شمالی و غربی: گیلان، مازندران، اردبیل، کردستان و آذربایجان نیز از این موج گرما در امان نیستند، اما شدت آن کمی کمتر است و دما ۳ تا ۷ درجه بالاتر از نرمال پیش‌بینی می‌شود.

تهران نیز در روزهای گذشته موج گرمای بی‌سابقه‌ای را تجربه کرده و بامداد سه‌شنبه، ۲۱ بهمن ماه، گرم‌ترین بامداد ۵۰ سال اخیر را به ثبت رسانده است.

روندهای نگران‌کننده اقلیمی در ایران

سحر تاجبخش، رئیس سازمان هواشناسی کشور، اخیراً اعلام کرده که دمای هوای ایران طی سال گذشته ۰.۰۴ درجه در هر دهه افزایش یافته و بارندگی نیز سالانه ۰.۸ میلی‌متر کاهش داشته است. سازمان ملل متحد نیز تأیید کرده که ایران از دهه ۱۹۶۰ میلادی تاکنون ۲ درجه گرم‌تر شده و پیش‌بینی می‌شود در دهه‌های آینده میانگین دما ۲.۶ درجه سانتی‌گراد افزایش یابد و بارندگی‌ها ۳۵ درصد کاهش پیدا کند.

روند ۱۲۰ ساله تغییرات دمای ایران

بررسی‌های وبسایت extremeweatherwatch نشان می‌دهد که در بیش از یک قرن گذشته، میانگین کمینه دمای هوای ایران از ۱.۸ درجه سانتی‌گراد در سال ۱۹۰۱ به ۱۲.۶ درجه سانتی‌گراد در سال ۲۰۲۴ رسیده است که نشان‌دهنده افزایش ۱.۸ درجه‌ای است. همچنین، بیشینه دمای کشور نیز از ۲۴.۹ درجه سانتی‌گراد به ۲۶.۲ درجه سانتی‌گراد افزایش یافته است (افزایش ۱.۳ درجه‌ای). سال ۲۰۲۳ گرم‌ترین و سال ۱۹۷۲ سردترین سال تاریخ ایران بوده است.

پژوهشی دیگر که ۱۳ شاخص حدی دما را در یک دوره ۳۰ ساله (۱۹۹۰-۲۰۲۰) بررسی کرده، نشان می‌دهد که روند افزایش دما در هر سه دهه مورد مطالعه وجود داشته، اما در دهه‌های ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۰ این افزایش قابل ملاحظه‌تر بوده است.

دلایل شتاب گرمایش در ایران

تغییرات اقلیمی ناشی از عواملی چون افزایش مصرف سوخت‌های فسیلی، جنگل‌زدایی و رشد جمعیت، شرایط آب و هوایی را به شدت تغییر داده است. ایران در رتبه‌بندی شاخص عملکرد تغییر اقلیم ۲۰۲۶، در میان ۶۸ کشور، در جایگاه ۶۶ قرار دارد و در چهار دسته اصلی ارزیابی (انتشار گازهای گلخانه‌ای، انرژی‌های تجدیدپذیر، مصرف انرژی و سیاست‌های اقلیمی) امتیاز بسیار پایینی کسب کرده است.

مصرف دی‌اکسید کربن، به عنوان یکی از عوامل اصلی افزایش دما، در اوایل قرن بیستم در ایران تقریباً صفر بوده، اما در دهه‌های اخیر رشد چشمگیری داشته و در سال ۲۰۲۴ به ۸.۸۶ تن به ازای هر نفر رسیده است. این روند افزایشی، تأثیر مستقیمی بر افزایش دمای هوا، کاهش منابع آب و تشدید خشکسالی دارد.

ایران نه تنها از نظر شاخص عملکرد تغییر اقلیم در جایگاه پایینی قرار دارد، بلکه مصرف کربن هر فرد نیز به سرعت افزایش یافته است؛ روندی که تاثیر مستقیمی بر افزایش دمای هوا، کاهش منابع آب و تشدید خشکسالی دارد.

پیامدهای جدی برای آینده

ادامه روند گرم شدن زمین در شرایطی که کشور ششمین سال خشکسالی را سپری می‌کند و منابع آبی به کمترین میزان خود رسیده‌اند، تهدیدی جدی برای بهار و تابستان پیش‌رو ایجاد کرده است. در حال حاضر، با شروع فصل بارش‌ها، ۶۱ درصد ظرفیت سدهای کشور خالی است.

آخرین پیش‌بینی‌های هواشناسی حاکی از بهاری گرم‌تر از نرمال و کاهش بارش در نیمه دوم فصل، به ویژه در دو سوی البرز و شمال‌غرب کشور است. این وضعیت، با توجه به دمای بالاتر از نرمال، کاهش رطوبت خاک و کم‌بارشی، می‌تواند به تنش آبی، کاهش تولید محصولات کشاورزی، خشک شدن تالاب‌ها و رودخانه‌ها، افزایش خطر آتش‌سوزی و تهدید سلامت عمومی مردم منجر شود.