نظریه بانکداری آزاد: چالش با نظام مالی متمرکز و مقایسه با استاندارد طلا

بانکداری آزاد: پیشینه‌ای دیرینه اما فراموش‌شده

نظریه مطرح‌شده توسط سلجین، بی‌سابقه نیست. در عمل، نظام بانکداری مرکزی و انحصار دولت بر نشر اسکناس یا سکه همواره وجود نداشته است و در سطح نظری نیز، دفاع از بانکداری آزاد و مخالفت با نهاد بانک مرکزی پیشینه‌ای طولانی دارد. فصل یکم کتاب سلجین گزارشی کوتاه از همین تجربیات را ارائه می‌دهد. نویسنده در این فصل شواهدی را از کشورهای گوناگون روایت می‌کند که چگونه نیاز دولت‌ها به پول بیشتر و دریافت آسان تسهیلات مالی، آن‌ها را به «باج‌گیری» از بانک‌های خصوصی و در مقابل، ارائه مجوز نکول بدهی‌های این بانک‌ها به مشتریان سوق داد.

این فرایند سرانجام در تمامی این کشورها به اعمال انحصار کامل دولت بر نشر پول و تولد نهاد بانک مرکزی انجامید. در تمام مدتی که این رویه در جریان بود، عمدتاً در اروپا و آمریکای شمالیِ قرن نوزدهم، مکاتب فکری رقیب به ارائه دیدگاه‌های خود در این زمینه می‌پرداختند. در نهایت اما دولت‌گرایی، به ویژه در نتیجه دو جنگ جهانی، چیره گشت و بانک‌های مرکزی چنان در تمام کشورهای جهان ریشه دواندند که امروز اغلب افراد حتی از شنیدن اینکه می‌توان بانک مرکزی نداشت یا بخش خصوصی هم می‌تواند به انتشار پول خود بپردازد، دچار شگفتی می‌شوند.

این رویه در متون درسی آکادمیک رشته اقتصاد نیز برقرار است. البته سلجین خود تأکید دارد که برای درک مطالب کتاب «همان سطح از دانشی که در کتب درسی استاندارد پول و بانکداری در مقطع کارشناسی ارشد تدریس می‌شود، کافی است.» در قرن بیست‌ویکم با پیدایش رمزارزها، این وضعیت تا حدی تغییر کرده و آنچه دولت‌ها عادت دارند آن را «حاکمیت مالی» خود بنامند، دیگر از آن وضعیت بدون چالش گذشته برخوردار نیست. باید زمان بگذرد و دید که آیا رمزارزها می‌توانند انقلابی در مالیه جهانی ایجاد کنند. در هر صورت، مباحث این دو کتاب می‌تواند برای درک پدیده رمزارزها نیز مفید باشد.

انتشار آزاد ارز در برابر استاندارد طلا

نظریه‌های بانکداری آزاد و به طور مشخص دو نظریه مورد بحث، در هدف انحلال بانک مرکزی و آزادی بانکداری اشتراک نظر دارند، اما در اینکه مصداق «آزادی» در بانکداری چیست، از یکدیگر جدا می‌شوند؛ به بیان دیگر در مورد «آلترناتیو وضع موجود» رویکرد یکسانی وجود ندارد. با توجه به اینکه چاپ اول کتاب هوئرتا د سوتو حدود ده سال پس از کتاب سلجین منتشر شد، در اثر د سوتو به سلجین و دیدگاه‌هایش نیز پرداخته و نقد شده است.

می‌توان چنین گفت که در یک طرف این مناقشه «درون-خانوادگی»، هواداران «ذخیره کامل» قرار دارند که از بازگشت به استاندارد طلا و الزام بانک‌های خصوصی به رعایت آن دفاع می‌کنند و تنها این شیوه را مهارکننده تورم و بحران‌های مالی می‌دانند. در طرف دیگر، هواداران بانکداری آزاد مانند سلجین ایستاده‌اند که یک نظام رقابتی میان بانک‌های خصوصی ناشر پول را برای پیدایش «نظم خودجوش» در نظام مالی کافی می‌دانند.

در ادامه این مجموعه یادداشت و در بررسی جزئی‌تر اثر سلجین، بیشتر به این تفاوت دیدگاه‌ها خواهیم پرداخت. جدول زیر می‌تواند در درک شیوه‌های گوناگون قابل تصور در خصوص اداره نظام مالی کشورها مفید باشد:

چنانکه مشاهده می‌شود، وضعیتی که در آن هم نهاد بانک مرکزی وجود داشته باشد و هم بانک مرکزی مقید به رعایت ذخیره کامل باشد، با در نظر گرفتن روش‌های پیچیده و متنوع خلق پول، عملاً هیچ‌گاه وجود نداشته است. رعایت ذخیره کامل اساساً با بخش مهمی از دلایل وجودی بانک مرکزی تعارض دارد.