میراث شهرسازی شوروی: سلاح زمستانی روسیه علیه اوکراین

کی‌یف، قلب بحران گرمایشی

پایتخت اوکراین، کی‌یف، هدف اصلی این حملات بوده است. به دنبال بمباران شبانه روسیه در ۲۴ ژانویه، سیستم گرمایشی نزدیک به ۶۰۰۰ بلوک آپارتمانی قطع شد. این چندمین حمله اخیر روسیه به زیرساخت‌های گرمایشی کی‌یف بود که پیش از این نیز صدها هزار نفر را با سرمای طاقت‌فرسا در آپارتمان‌هایشان مواجه کرده بود.

ریتا، یکی از ساکنان پایتخت اوکراین، می‌گوید: «این روزها زندگی در کی‌یف تا حدی شبیه قمار است. اگر گرمایش و گاز داشته باشید، از برق و آب خبری نیست؛ و اگر برق و آب داشته باشید، گرمایش قطع است. بازگشت به خانه هر روز مثل یک بازی حدس و گمان است: آیا می‌توانم دوش بگیرم یا چای داغ بخورم، یا هیچ‌ کدام؟ و البته، موشک‌ها و پهپادها هم بر این مصائب افزوده می‌شوند.»

او مجبور است با کلاه و چندین لایه لباس به رختخواب برود.

میراث شوروی: آسیب‌پذیری سیستم گرمایش مرکزی

آنچه اوضاع را برای اوکراین بسیار دشوارتر و برای روسیه آسان‌تر کرده، وفور بلوک‌های آپارتمانی است که به سیستم گرمایش مرکزی مشترک متکی هستند. در این سیستم، آب در جای دیگری گرم شده و سپس به رادیاتورهای ساختمان‌ها پمپاژ می‌شود.

تاسیسات گرمایشی اوکراین بسیار عظیم هستند و هدف قرار گرفتن آن‌ها توسط نیروهای روسیه، زندگی هزاران نفر را مختل می‌کند. این حملات باعث قطع برق نیز می‌شوند، اما برخلاف برق که با یک ژنراتور یا باتری تا حدی تامین می‌شود، گرم کردن خانه به این سادگی‌ها نیست، مخصوصا وقتی برقی هم برای راه‌اندازی وسایل گرمایشی در کار نباشد.

شرکت «کی‌یف‌تپلو‌انرگو»، تنها تامین‌کننده گرمایش و آب گرم در پایتخت اوکراین، اعلام کرده که اکثریت قاطع خانه‌های کی‌یف به خدمات آن‌ها وابسته هستند. در شهر خط مقدم زاپوریژیا با ۷۵۰ هزار نفر جمعیت، تقریبا سه‌چهارم مردم به گرمایش مرکزی وابسته هستند.

ریشه‌های سیستم گرمایشی اوکراین

یوری کورولچوک، کارشناس انرژی اوکراینی، می‌گوید پیش از شروع جنگ در سال ۲۰۲۲، حدود ۱۱ میلیون خانواده در اوکراین از گرمایش مرکزی استفاده می‌کردند، در حالی که تعداد خانواده‌هایی که سیستم گرمایشی مستقل داشتند ۷ میلیون بود.

در دهه ۱۹۵۰، شهرهای مختلف اتحاد جماهیر شوروی، از جمله شهرهای اوکراین، شاهد اجرای طرح‌های گسترده ساخت‌وساز برای تولید انبوه مسکن ارزان‌قیمت بودند:

• «پانلکی»: ساختمان‌های ۹ طبقه‌ای با قطعات بتنی پیش‌ساخته.
• «خروشچوفکی»: بلوک‌های ۵ طبقه‌ای که در دهه‌های ۵۰ و ۶۰ میلادی زیر نظر نیکیتا خروشچف ساخته شدند.

گرمایش این خانه‌ها را نیروگاه‌های بزرگی به نام «تی‌ئی‌تی‌اس» (ایستگاه‌های مرکزی حرارتی و برقی) تامین می‌کنند که همزمان با تولید برق، گرما نیز تولید می‌کنند. خانه‌های تک‌واحدی یا ویلایی که در اوکراین به آن‌ها «خانه‌های خصوصی» می‌گویند، معمولا در مناطق روستایی یافت می‌شوند و در شهرها به‌ندرت به چشم می‌خورند.

نقطه ضعف استراتژیک و تاکتیک جدید روسیه

آقای کورولچوک می‌گوید: «اوکراین سیستم گرمایشی دوران شوروی را به ارث برده و از آن زمان تغییری در آن ایجاد نشده است؛ به همین دلیل این سیستم همچنان عمدتا متمرکز باقی مانده است. این نیروگاه‌ها اصلا برای مقابله با حملات موشکی یا پهپادی ساخته نشده بودند و به همین خاطر است که با شروع جنگ، چنین نقاط ضعفی آشکار شد.»

به باور او، روسیه در حال حاضر از تاکتیک جدیدی در حملات خود استفاده می‌کند: «در زمستان‌های گذشته، سیستم گرمایشی هدف چنین حملاتی قرار نمی‌گرفت؛ این اتفاق‌ها به‌ندرت می‌افتاد و در آن موارد هم نیروگاه‌ها مستقیما هدف حمله نبودند.»

او با اشاره به گفتگوها برای پایان دادن به جنگ، معتقد است که این حملات احتمالا نقش ابزار فشار را در مذاکرات ایفا می‌کنند.

اگرچه تمرکز در این تاسیسات باعث افزایش بهره‌وری می‌شود، اما اگر هدف بمباران یا حملات پهپادی قرار بگیرند، پیامدهای آن می‌تواند برای صدها هزار نفر جبران‌ناپذیر باشد.

تلاش اوکراین برای کاهش آسیب‌پذیری

دولت اوکراین با آگاهی کامل از این نقطه ضعف، در نظر دارد با اجباری کردن نصب واحدهای گرمایشی مجزا در بلوک‌های آپارتمانی، این آسیب‌پذیری را کاهش دهد. اما تغییر این ساختار که حاصل دهه‌ها برنامه‌ریزی شهری به سبک شوروی است، اصلا کار ساده‌ای نیست و زمان زیادی می‌طلبد.