آینده کشت زعفران در ایران: هشدارها و راهکارهای مقابله با تغییر اقلیم

زعفران، محصولی راهبردی در معرض تهدید

زعفران، با نام علمی «کروکوس ساتیووس»، به عنوان یکی از محصولات راهبردی ایران، جایگاه ویژه‌ای در اقتصاد کشور دارد. این گیاه گران‌بها، علاوه بر کاربرد گسترده خوراکی، در صنایع دارویی و غذایی نیز مورد استفاده قرار می‌گیرد و ایران سهم عمده‌ای از تولید جهانی آن را به خود اختصاص داده است. زعفران برای رشد به خاک با زهکشی مناسب، اسیدیته متعادل و الگوی مشخصی از دما و بارش نیاز دارد. حتی نوسانات دمایی در دوره خواب پیاز یا زمان گل‌دهی می‌تواند به طور مستقیم بر تعداد گل‌ها و در نتیجه میزان محصول اثر بگذارد. با وجود نیاز آبی نسبتاً کم که این محصول را به گزینه‌ای اقتصادی و سازگار با مناطق خشک و نیمه‌خشک کشور تبدیل کرده است، تداوم گرمایش جهانی و تغییر الگوهای بارش می‌تواند همین مزیت نسبی را نیز تهدید کند و لزوم انجام مطالعات دقیق را دوچندان سازد.

پژوهشی تطبیقی بر سناریوهای تغییر اقلیم

در همین راستا، ایمان سعیدی از گروه علوم و مهندسی محیط زیست دانشکده منابع طبیعی و محیط زیست دانشگاه ملایر، به همراه دو همکار دانشگاهی خود، پژوهشی را در زمینه مقایسه دو سناریوی متفاوت تغییر اقلیم و اثرات آن بر کشت زعفران در ایران انجام داده‌اند. این مطالعه به بررسی تطبیقی دو مسیر متفاوت توسعه جهانی پرداخته است:

• سناریوی اول: تداوم مصرف گسترده سوخت‌های فسیلی با انتشار بالای گازهای گلخانه‌ای.
• سناریوی دوم: حرکت به سمت فناوری‌های پایدار و کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای.

هدف اصلی این پژوهش، بررسی تأثیر هر یک از این مسیرها بر گستره زمین‌های مناسب برای کشت زعفران در کشور تا سال ۲۱۰۰ بوده است.

روش‌شناسی تحقیق

پژوهشگران برای انجام این تحقیق از نرم‌افزار TerrSet و ابزار مدل‌ساز سازگاری تغییر اقلیم بهره گرفتند. همچنین، مدل‌های MAGICC۷ و SCENGEN برای شبیه‌سازی تغییرات دما و بارش تا سال ۲۱۰۰ به کار گرفته شدند. داده‌های اقلیمی دوره ۱۹۸۱ تا ۲۰۱۰ به عنوان مبنای مقایسه در نظر گرفته شد تا تغییرات آتی بر اساس آن پیش‌بینی شود. سپس با ترکیب داده‌های دما و بارش، نقشه‌هایی از مناطق با توان بسیار زیاد تا فاقد توان برای کشت زعفران تهیه شد.

نتایج نگران‌کننده: کاهش شدید مناطق مستعد در سناریوی بدبینانه

نتایج این پژوهش نشان‌دهنده تفاوت‌های فاحشی بین دو سناریو است:

• سناریوی مصرف بالای سوخت‌های فسیلی:

  در این سناریو، مساحت مناطق با «توان بسیار زیاد» برای کشت زعفران تا سال ۲۱۰۰ حدود ۸۵ درصد کاهش می‌یابد. سهم زمین‌های فاقد توان به بیش از ۸۰ درصد می‌رسد که این کاهش شدید به ویژه در مناطق شرقی کشور چشمگیر است. مساحت زمین‌های بسیار مستعد از بیش از ۶۶ هزار کیلومتر مربع به حدود ۱۰ هزار کیلومتر مربع کاهش پیدا می‌کند، در حالی که زمین‌های با توان بسیار کم افزایش قابل توجهی خواهند داشت.

• سناریوی توسعه پایدار:

  در مقابل، در سناریوی مبتنی بر توسعه پایدار، هرچند مناطق با توان بسیار زیاد باز هم کاهش می‌یابند، اما سهم زمین‌های فاقد توان به طور محسوسی کمتر می‌شود. در این سناریو، بخشی از زمین‌ها در طبقات «توان کم» و «توان متوسط» باقی می‌مانند یا حتی افزایش می‌یابند. این موضوع نشان می‌دهد که انتخاب مسیرهای پایدار می‌تواند از افت شدید ظرفیت تولید جلوگیری کند و حتی امکان بهره‌برداری از برخی مناطق جدید در غرب و شمال غرب کشور را فراهم سازد.

بر اساس اطلاعات تکمیلی این پژوهش، در همه مناطق کشور روند افزایشی دما، به ویژه پس از سال ۲۰۷۰، مشاهده می‌شود. الگوهای بارشی نیز تغییر می‌کنند؛ در برخی مناطق کاهش بارش و در برخی دیگر جابه‌جایی فصلی بارش پیش‌بینی شده است.

اهمیت برنامه‌ریزی و مدیریت پایدار

پژوهشگران تأکید کرده‌اند که هرچند مدل‌ها تصویری کلی از آینده ارائه می‌دهند، اما همچنان با عدم قطعیت همراه هستند. عواملی نظیر امواج گرمایی کوتاه‌مدت یا یخبندان‌های دیررس که برای زعفران حیاتی هستند، ممکن است به طور کامل در این مدل‌ها منعکس نشوند. همچنین، دسترسی به آب زیرزمینی یا شرایط اقتصادی کشاورزان در این تحلیل به طور مستقیم لحاظ نشده است.

با این حال، یافته‌های این تحقیق که در فصلنامه «مهندسی اکوسیستم بیابان» وابسته به دانشگاه کاشان منعکس شده‌اند، اهمیت برنامه‌ریزی دقیق و اتخاذ سیاست‌های حمایتی را برجسته می‌کنند. استفاده از سامانه‌های آبیاری هوشمند، تدوین سیاست‌های حمایتی و آموزش کشاورزان می‌تواند به کاهش آسیب‌ها کمک کند.

این پژوهش به وضوح نشان می‌دهد که مسیر توسعه و سیاست‌های کلان انرژی و محیط زیست، مستقیماً بر آینده یکی از مهم‌ترین محصولات صادراتی کشور اثرگذار است و تصمیم‌های امروز می‌تواند ظرفیت تولید دهه‌های آینده را تعیین کند.