رکود ۹۰ درصدی در گردشگری ایران؛ فرصت‌های از دست رفته و چالش‌های بی‌ثباتی

رکود بی‌سابقه در صنعت گردشگری ایران

ایران، کشوری با تنوع اقلیمی، میراث تاریخی غنی و ظرفیت‌های فرهنگی کم‌نظیر، نتوانسته سهم قابل‌توجهی از بازار گردشگری منطقه و جهان را به خود اختصاص دهد و در رقابت با همسایگان خود عقب مانده است. آمار رسمی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی نشان می‌دهد که تعداد گردشگران ورودی پس از همه‌گیری کرونا به سطح پیش از آن بازنگشته و بخش عمده‌ای از ورودها نیز به سفرهای زیارتی یا ترددهای مرزی اختصاص دارد که سهم کمتری در ارزآوری مستقیم برای این صنعت دارند.

در همین حال، کشورهایی مانند ترکیه و امارات متحده عربی با اتخاذ سیاست‌های تهاجمی در بازاریابی، تسهیل صدور ویزا و توسعه زیرساخت‌ها، توانسته‌اند رکوردهای جدیدی در جذب گردشگر ثبت کرده و میلیاردها دلار درآمد ارزی کسب کنند.

کاهش ۹۰ درصدی درآمد و درخواست اعلام وضعیت اضطراری

سیدمصطفی موسوی، رئیس کمیسیون گردشگری اتاق بازرگانی ایران، از کاهش ۹۰ درصدی درآمد گردشگری کشور خبر داده است. وی تاکید می‌کند که اتاق بازرگانی ایران معتقد است باید «شرایط اضطرار» در گردشگری کشور اعلام شود. به گفته او، دولت باید بپذیرد که شرایط اقتصادی این صنعت بر شرایط سیاسی اولویت دارد و برای جلوگیری از ورشکستگی دفاتر و حفظ صنعت گردشگری، باید وضعیت اضطراری اعلام کند.

مزیت‌های بی‌نظیر بدون استراتژی مشخص

ساتیار ماندگاری، کارشناس اقتصاد گردشگری، به ظرفیت‌های عظیم و مغفول مانده ایران اشاره می‌کند: «ایران از نظر مزیت‌های نسبی گردشگری، در منطقه بی‌رقیب است. کمتر کشوری را می‌توان یافت که به‌طور همزمان چهار فصل متفاوت، آثار ثبت‌شده جهانی، تمدنی چند هزار ساله، تنوع قومی و فرهنگی، غذاهای متنوع و طبیعت بکر داشته باشد.»

وی می‌افزاید: «از سواحل خلیج فارس تا جنگل‌های هیرکانی، از کویر لوت تا کوهستان‌های زاگرس، از شهرهای تاریخی مانند اصفهان و شیراز تا روستاهای بکر شمال و غرب کشور، همه و همه ظرفیت خلق تجربه‌های منحصربه‌فرد گردشگری را دارند. اما مسئله این است که ما مزیت داریم، ولی استراتژی نداریم.»

تخریب شبکه‌های توزیع و اعتمادسازی

ماندگاری توضیح می‌دهد که رکود ۹۰ درصدی بیشتر ناظر بر گردشگری ورودی باکیفیت (گردشگری فرهنگی و تفریحی با اقامت طولانی‌تر و هزینه‌کرد بالاتر) است که به‌شدت کوچک شده است. او می‌گوید: «وقتی یک آژانس تخصصی تورهای اروپایی می‌گوید نسبت به سال‌های قبل تنها ۱۰ درصد ظرفیتش فعال است، این یعنی ما نه‌تنها بازار را از دست داده‌ایم، بلکه شبکه‌های توزیع و اعتمادسازی را هم تخریب کرده‌ایم.»

چالش‌های ساختاری و سیاستی

ماندگاری یکی از مهم‌ترین مشکلات را نبود ثبات در سیاست‌گذاری می‌داند: «سرمایه‌گذاری در گردشگری نیازمند افق بلندمدت است. وقتی قوانین، مقررات، دستورالعمل‌ها و حتی رویکردهای فرهنگی مدام تغییر می‌کند، سرمایه‌گذار داخلی و خارجی نمی‌تواند برنامه‌ریزی کند.»

او همچنین به تأثیر تصویر بین‌المللی ایران در رسانه‌ها بر تصمیم گردشگر اشاره می‌کند و می‌افزاید: «صنعت گردشگری بیش از هر صنعت دیگری به ادراک امنیت و آرامش وابسته است.»

ضعف در دیپلماسی گردشگری

این کارشناس به ضعف ایران در دیپلماسی گردشگری نیز اشاره می‌کند: «کشورهایی مانند ترکیه سال‌هاست که با کمپین‌های گسترده تبلیغاتی، برند ملی خود را تثبیت کرده‌اند. امارات نیز با برگزاری رویدادهای بین‌المللی و توسعه خطوط هوایی، خود را به هاب گردشگری منطقه تبدیل کرده است. ما اما هنوز درگیر مسائل ابتدایی مانند تسهیل ویزا، اتصال پروازهای مستقیم و حضور مؤثر در نمایشگاه‌های جهانی هستیم.»

ماندگاری تاکید می‌کند که از دست رفتن فرصت ارزآوری پایدار، در شرایطی که اقتصاد ایران با محدودیت‌های ارزی مواجه است، بسیار نگران‌کننده است. هر گردشگر خارجی یک صادرکننده ارز به داخل کشور است که می‌تواند بدون نیاز به حمل کالا یا عبور از تحریم‌ها، ارز وارد کند.

او هشدار می‌دهد که حتی زیرساخت‌های موجود نیز به‌طور کامل استفاده نمی‌شوند؛ هتل‌ها با ظرفیت پایین فعالیت می‌کنند، پروژه‌های اقامتی نیمه‌تمام رها شده‌اند و آژانس‌های باسابقه تعطیل یا تغییر کاربری داده‌اند. این وضعیت به فرسایش سرمایه انسانی و فیزیکی منجر شده و بازگشت به نقطه قبلی را بسیار زمان‌بر خواهد کرد.

در جمع‌بندی، ماندگاری می‌گوید: «ایران از نظر پتانسیل، فقیر نیست؛ از نظر مدیریت و سیاست‌گذاری دچار ضعف است. اگر رویکردی حرفه‌ای، مبتنی بر داده و هماهنگ میان نهادهای مختلف شکل بگیرد، می‌توان در مدت چند سال سهم ایران از بازار گردشگری منطقه را چند برابر کرد.»

خسارت ۱۷ همتی هتلداران و ناهماهنگی متولیان

نائب رئیس هتلداران کشور اعلام کرده است که هتلداران در دو ماه گذشته در بخش اتاق‌های از دست‌رفته، ۱۷ همت خسارت دیده‌اند. وی خواستار حذف مشوق‌های انرژی و محاسبه تعرفه گاز بر اساس گاز خدماتی برای هتلداران شده و از قطع آب هتل‌ها توسط شرکت آب و فاضلاب به دلیل «آلایندگی آب» انتقاد کرده است.

صفا کاظمی‌وفا به نبود اجماع عمومی بین متولیان گردشگری اشاره می‌کند و می‌گوید: «اگر درد را درمان نمی‌کنند حداقل به دردهای ما اضافه نکنند و اجازه دهند بخش گردشگری آرامش نسبی داشته باشد.» او تاکید می‌کند که تورگردانان توان مالی برای تبلیغات گسترده گردشگری ایران را ندارند و این وظیفه متولیان است که جاذبه‌های ایران را به دنیا معرفی کنند.

انتقاد از عوارض ۵ یورویی و ابهام در امنیت گردشگر

رئیس هیات‌مدیره جامعه تورگردانان ایران نیز از مصوبه دریافت عوارض ۵ یورویی از گردشگران خارجی انتقاد کرده است. اکبر غمخوار می‌پرسد: «در حالی که سایر کشورها مشوق سفر ارائه می‌کنند، چگونه باید از گردشگر خارجی این مبلغ را دریافت کرد؟»

او سرنوشت سهم ۳۰ درصدی صنعت گردشگری از عوارض خروج از کشور را مبهم می‌داند و از عملکرد فراکسیون گردشگری مجلس گلایه می‌کند. غمخوار خاطرنشان می‌کند که گردشگر برای لذت، امنیت و قیمت مناسب سفر می‌کند. با وجود اینکه ایران به دلیل افزایش نرخ دلار ارزان‌ترین مقصد جهان محسوب می‌شود و جاذبه‌های فراوانی دارد، «احساس امنیت در ذهن گردشگر خارجی شکل نگرفته» و این مسئله نیازمند تصمیمات کلان در سطح کشور است.