چالش‌ها و اهمیت استراتژیک کاغذ در صنعت و اقتصاد ایران

وضعیت تولید کاغذ در ایران: ظرفیت‌ها و نیازها

ایران دارای ۱۴۰ کارخانه کاغذسازی در ابعاد کوچک، متوسط و بزرگ است که برخی فعال و برخی غیرفعال هستند. اکثریت این واحدها عضو سندیکای تولیدکنندگان کاغذ و مقوای ایران محسوب می‌شوند. با این حال، تولید صددرصد کاغذ در داخل کشور هنوز محقق نشده و نیاز به واردات بخشی از مواد اولیه و برخی انواع کاغذ وجود دارد.

نیاز به واردات در بخش کاغذ غیرتحریر

در حوزه کاغذ بسته‌بندی، به‌ویژه کاغذهایی که به درصد بالایی از خمیر چوب نیاز دارند و همچنین کاغذهای با گرماژ پایین، کشور همچنان به واردات وابسته است. با این حال، دبیر سندیکای تولیدکنندگان کاغذ و مقوای ایران تاکید می‌کند که با تامین و واردات خمیر چوب، امکان تولید این نوع کاغذها نیز در داخل کشور به خوبی فراهم است.

از زمانی‌که بحث بهینه‌سازی مصارف ارزی مطرح شده است و با طولانی شدن صف‌های تخصیص ارز، روند واردات کاغذ با مشکل مواجه شد.

چالش‌های واردات و تخصیص ارز

واردات کاغذ تحریر به طور کامل متوقف نشده، اما شرایط واردات به دلیل ساختار کنترلی در بهینه‌سازی مصرف ارزی، بسیار دشوار و کند شده است. ارز نیمایی که تا شهریور ۱۴۰۳ به واردات کاغذ تعلق می‌گرفت، اکنون متوقف شده و ارز تک‌نرخی جایگزین شده است. طولانی شدن صف‌های تخصیص ارز، واردات مواد اولیه را با مشکل جدی مواجه کرده است.

• توقف تخصیص ارز نیمایی: تا شهریور ۱۴۰۳ ارز نیمایی به واردات کاغذ تعلق می‌گرفت.
• صف‌های طولانی: صف تخصیص ارز برای واردات مواد اولیه ۴ تا ۶ ماه زمان می‌برد.
• عدم طبقه‌بندی استراتژیک: بانک مرکزی کاغذ را جزو کالاهای اساسی نمی‌داند.

خودکفایی در کاغذ بسته‌بندی و چالش‌های دیگر

در حال حاضر، تا ۹۵ درصد کاغذ بسته‌بندی، شامل انواع کاغذهای لایه‌های مختلف کارتن، در داخل کشور تولید می‌شود. ایران در تولید کاغذ لاینر، تست‌لاینر و فلوتینگ تقریباً خودکفا بوده و این کاغذها با کیفیت مناسب و در گرماژها و عرض‌های مختلف تولید می‌شوند و نیازی به واردات ندارند.

محدودیت‌های تولید خمیر کاغذ

به دلیل قانون «تنفس جنگل‌ها» و موقعیت جغرافیایی خشک ایران، بافت جنگل‌ها برای تولید مواد اولیه خمیر کاغذ مناسب نیست. تمرکز اصلی تولید کاغذ در کشور بر استفاده از آخال (ضایعات کاغذ) است. همچنین، در خوزستان از باگاس خمیر کاغذ تولید می‌شود و بخش کوچکی نیز از شاخه‌های درختان جنگلی تامین می‌گردد.

صف تخصیص ارز برای واردات چهار تا ۶ ماه زمان لازم دارد، در حالی که تولیدکنندگان کاغذ نمی‌توانند ۴ تا ۶ ماه صبر کنند.

بحران نقدینگی در کارخانه‌های کاغذسازی

افزایش شدید قیمت کاغذ و نوسانات نرخ ارز، بحران نقدینگی را برای تولیدکنندگان کاغذ به وجود آورده است. در گذشته، بخش عمده‌ای از خریدها به صورت اعتباری انجام می‌شد، اما اکنون با توجه به افزایش روزافزون قیمت‌ها، فروشندگان به سمت فروش نقدی روی آورده‌اند. در مقابل، کارخانه‌های کاغذسازی کالاهای خود را به صورت اعتباری (سه تا چهار ماهه) فروخته‌اند و مجبور به خرید نقدی مواد اولیه شده‌اند که این امر منجر به کمبود نقدینگی و مشکلات مالی عدیده شده است.

نقدینگی از آنچه در بازار اتفاق افتاده، سه ماه عقب است. این روند در کارخانه‌های کاغذسازی مشکل بزرگی را به وجود آورده است.

کیفیت و استانداردهای کاغذ تولید داخل

تولید مقوای ایندربرد (Ivory Board Paper) و پشت طوسی برای جعبه‌های دارویی در ایران آغاز شده و کیفیت آنها مناسب ارزیابی می‌شود. ماشین‌آلات مورد استفاده برای تولید مقوای ایندربرد به‌روز هستند و کیفیت نهایی این کاغذ تا حد زیادی به مواد اولیه وارداتی بستگی دارد. تاکید بر این است که باید فرصت کافی به کاغذ ایرانی داده شود تا به کیفیت مطلوب و استانداردهای اولیه چاپ برسد.

کاغذ: کالایی استراتژیک در ابعاد مختلف

دبیر سندیکای تولیدکنندگان کاغذ و مقوای ایران تاکید دارد که کاغذ در تمامی زمینه‌های بسته‌بندی، آموزشی، فرهنگی، اقتصادی و صنعتی یک کالای استراتژیک است:

• بسته‌بندی: برای محصولات اساسی مانند دارو، مواد غذایی و بهداشتی ضروری است و نقش اصلی در زنجیره تامین و توزیع کالا دارد.
• آموزشی و فرهنگی: کتاب‌های درسی و سایر انتشارات بدون کاغذ قابل تصور نیستند و تامین آنها برای جمعیت دانش‌آموزی کشور حیاتی است.
• اقتصادی و صنعتی: کاغذهای حرارتی برای رسید کارتخوان‌ها، کاغذهای بانکی و بیمارستانی و بسیاری از انواع دیگر کاغذ مانند کاغذ فیلتر و کاغذ دیواری، کاربردهای گسترده‌ای دارند.

در نهایت، با توجه به نقش بی‌بدیل کاغذ در اطلاع‌رسانی، بسته‌بندی و حفظ محیط زیست، اتخاذ تصمیمات حمایتی اساسی برای این صنعت در کشور ضروری است تا از مشکلات کنونی کاسته شده و مسیر توسعه هموار گردد.

در همه زمینه‌ها بسته‌بندی، آموزشی، فرهنگی، اقتصادی و صنعتی کاغذ کالای استراتژیک است.