احیای ۹ هزار هکتار از مراتع کرمان و ظرفیت‌های بی‌نظیر گیاهان دارویی

مراتع، به عنوان یکی از حیاتی‌ترین اکوسیستم‌های کره زمین، نقشی بی‌بدیل در حفظ تعادل محیط زیست و تأمین نیازهای انسانی ایفا می‌کنند. این سرمایه‌های ملی، نه تنها منبع اصلی تأمین علوفه برای دام‌ها و تضمین‌کننده امنیت غذایی میلیون‌ها نفر در سراسر جهان هستند، بلکه با پوشش گیاهی انبوه خود، خاک را در برابر فرسایش بادی و آبی حفظ کرده و از پدیده‌هایی نظیر سیل و ریزگردها جلوگیری می‌کنند.

مراتع: سرمایه‌های ملی و نقش حیاتی آن‌ها

فراتر از تولید غذا، مراتع زیستگاه اصلی جوامع عشایری و روستایی بوده و با فراهم آوردن زمینه اشتغال در بخش دامداری و صنایع وابسته، نقشی مهم در توسعه اقتصاد محلی و جلوگیری از مهاجرت به شهرها دارند. حفظ تنوع زیستی و حمایت از گونه‌های منحصربه‌فرد گیاهی و جانوری که برخی از آن‌ها خواص دارویی ارزشمندی دارند، از دیگر کارکردهای حیاتی این سرمایه‌های ملی است. بنابراین، مدیریت پایدار و حفاظت از مراتع نه یک انتخاب، بلکه ضرورتی انکارناپذیر برای بقای نسل کنونی و آینده است.

استان پهناور کرمان، اگرچه بخش قابل ملاحظه‌ای از اقلیم خشک و کویری را در خود جای داده است، اما در قسمت‌های بزرگی از این استان، به‌ویژه در نواحی غربی، مرکزی و جنوبی، دارای پوشش گیاهی ارزشمند و متنوعی است که مراتع گستردگی فراوانی در این پوشش دارند.

تهدیدات و چالش‌های مراتع کرمان

طی دهه‌های گذشته، مراتع استان کرمان با تهدیدات جدی نظیر خشکسالی و تغییر اقلیم، تغییر کاربری اراضی، مدیریت نادرست منابع آبی، چرای بی‌رویه دام و برداشت غیرمجاز و بی‌رویه گیاهان مواجه بوده‌اند که آثار آن به شکل بیابانی شدن، تضعیف پوشش گیاهی و آتش‌سوزی در بعضی از مناطق استان قابل مشاهده است.

برنامه‌های احیا و دستاوردهای طرح‌های مرتعداری

مسئولان منابع طبیعی استان کرمان اعلام کرده‌اند که با برنامه‌ریزی و اجرای طرح‌های مصوب و با همکاری بهره‌برداران، بازگشت مراتع به چرخه زیست‌محیطی در دستور کار قرار گرفته است. در همین راستا، طی سه سال گذشته ۹ هزار هکتار از مراتع استان احیا شده است.

علی قادری، معاون فنی اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان کرمان، اظهار داشت: «از سال ۱۴۰۱ تا ابتدای سال ۱۴۰۴، در مراتع واقع در شهرستان‌های استان کرمان که رویشگاه‌های طبیعی گیاهان دارویی وجود دارد، قراردادهای مشخصی در قالب طرح‌های مصوب منابع طبیعی، به‌ویژه طرح‌های مرتعداری تلفیقی، با دامداران و بهره‌برداران ذینفع مراتع استان به منظور احیای مراتع، کشت و توسعه گیاهان دارویی منعقد شده است.»

وی با بیان اینکه این اقدامات تأثیر مستقیمی بر معیشت خانوارهای روستایی داشته است، خاطرنشان کرد: «با اجرای این طرح‌ها، علاوه بر کاهش وابستگی دامداران به دام و جلوگیری از فشار بیش از حد بر مراتع، شاهد افزایش چشمگیر درآمد آنان بوده‌ایم. ایجاد اشتغال پایدار و رونق اقتصادی در مناطق روستایی از دیگر دستاوردهای مهم طرح‌های مرتعداری تلفیقی است.»

ظرفیت‌های گیاهان دارویی در کرمان

قادری با اشاره به ظرفیت‌های گسترده استان در زمینه گیاهان دارویی، گفت: «سطح قابل توجهی از مراتع استان، در مناطق مختلف بررسی‌شده، حاوی گونه‌های دارویی و صنعتی ارزشمندی است که حدود ۲ میلیون و ۵۰۰ هزار هکتار از سطح مراتع استان را به خود اختصاص می‌دهد. از مهم‌ترین آن‌ها می‌توان به زیره سیاه، آویشن کرمانی به عنوان گونه‌های بومی و شاخص استان و انواع آنغوزه‌های تلخ و شیرین اشاره کرد.»

وی بر ضرورت برنامه‌ریزی برای کاهش فشار بر عرصه‌های طبیعی به دلیل ضعف پوشش گیاهی تأکید کرد و افزود: «یکی از مهم‌ترین راهکارها برای معیشت جایگزین و کاهش وابستگی دامداران به دام، احیا و بهره‌برداری اصولی و برنامه‌ریزی‌شده از گیاهان دارویی است که سیاست‌های بهره‌برداری از این گیاهان همه‌ساله توسط سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور ابلاغ می‌شود. بر اساس این سیاست‌ها، برداشت برخی گونه‌ها به دلیل حفاظت از ذخایر ژنتیکی ممنوع و برداشت برخی دیگر با اختیار استان‌ها و با رعایت ضوابط خاص مجاز است.»

برداشت آنغوزه و جایگاه کرمان در گیاهان دارویی

معاون فنی اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان کرمان با اشاره به میزان برداشت محصول گیاهان دارویی از مراتع استان گفت: «به عنوان نمونه در شرایط عادی و با بارندگی مناسب، ظرفیت برداشت حدود ۳۵ تن شیرابه آنغوزه از سطح این رویشگاه‌ها وجود دارد. البته در سال ۱۴۰۳ به دلیل کاهش شدید بارندگی‌ها و خشکسالی، بهره‌برداری از برخی گونه‌ها جهت حفظ عرصه‌ها ممنوع اعلام شد.»

وی با اشاره به جایگاه برتر استان کرمان در حوزه گیاهان دارویی کشور، بیان کرد: «استان کرمان با دارا بودن بیش از ۴۰۰ گونه گیاه دارویی شناسایی‌شده، همواره جزو استان‌های پیشرو در این زمینه بوده است. گونه‌های شاخصی همچون زیره و آویشن کرمانی، آنغوزه تلخ و شیرین از جمله ذخایر ارزشمند این استان هستند و امید است با برنامه‌ریزی دقیق و مشارکت جوامع محلی، شاهد رشد و شکوفایی هرچه بیشتر این بخش و حفظ پوشش گیاهی استان باشیم.»

لزوم توسعه صنایع تبدیلی در حوزه گیاهان دارویی

قادری به ضعف در صنایع تبدیلی و فرآوری گیاهان دارویی در استان کرمان اشاره کرد و افزود: «متأسفانه با وجود تولید محصولات باکیفیت و باارزش، بخش عمده آن به صورت خام از استان خارج یا صادر می‌شود. ما آمادگی کامل داریم تا در زمینه ایجاد صنایع بسته‌بندی و فرآوری در استان، با سرمایه‌گذاران و مجریان همکاری لازم را داشته باشیم و امیدواریم با ایجاد این صنایع، شاهد افزایش ارزش افزوده و اشتغال پایدارتر در منطقه باشیم.»