بحران جمعیت در خراسان جنوبی: از نوستالژی خانه‌های پرهیاهو تا زنگ هشدار سالمندی

مدیریت زندگی پرجمعیت در شرایط اقتصادی امروز

در روزگاری که بسیاری از خانواده‌ها به داشتن یک یا دو فرزند بسنده می‌کنند، هنوز مادرانی هستند که با وجود دشواری‌های اقتصادی، گرمای خانه را در هیاهوی چند فرزند معنا می‌کنند. فاطمه نورس، مادری ۳۸ ساله از بیرجند با پنج فرزند، نمونه‌ای از این مادران است که از «شیرینی‌های خاص» زندگی پرجمعیت خود می‌گوید.

• مدیریت مالی: این خانواده با مجموع درآمد ماهانه حدود ۳۰ میلیون تومان، توانسته‌اند دخل و خرج خود را مدیریت کنند و فرزندان نیز در این مسیر همراهی می‌کنند.
• تقویت مسئولیت‌پذیری: به گفته خانم نورس، از کودکی به فرزندان مسئولیت‌هایی مانند مرتب کردن اتاق‌ها و کمک در خریدهای خانه واگذار شده که حس مشارکت و همدلی را در آن‌ها تقویت کرده است.
• اهمیت آموزش: این خانواده تجملات را کنار گذاشته و بر آموزش و مهارت‌آموزی فرزندان تمرکز کرده‌اند.

وعده‌های حمایتی و چالش‌های اجرایی

در مقابل، مادران دیگری نیز هستند که با وجود امید به حمایت‌های دولتی، با مشکلات متعددی دست و پنجه نرم می‌کنند. نسرین عباسی، مادری ۳۵ ساله با چهار فرزند، از تجربه خود در این زمینه می‌گوید:

• تأخیر در دریافت وام: او بیش از یک سال است که برای دریافت وام فرزندآوری ثبت‌نام کرده، اما هنوز موفق به دریافت آن نشده است.
• بلاتکلیفی در واگذاری زمین: وعده واگذاری زمین به خانواده‌های دارای چند فرزند نیز تاکنون محقق نشده و هیچ زمان مشخصی برای آن اعلام نمی‌شود.
• فشار مسکن: افزایش هزینه‌های مسکن و اجاره‌بها، فشار مضاعفی را بر خانواده‌های پرجمعیت، به‌ویژه آن‌هایی که در خانه‌های استیجاری زندگی می‌کنند، وارد کرده است.

سیاست‌های جمعیتی زمانی موفق خواهد بود که خانواده احساس کند در این مسیر تنها نیست.

بحران جمعیتی: هشداری برای آینده

کارشناسان مسائل اجتماعی معتقدند که چالش کاهش نرخ باروری و حرکت به سمت جوانی جمعیت، نیازمند نگاهی فراتر از سیاست‌های مقطعی است. الهه طبسی زاده، پژوهشگر علوم اجتماعی، در این باره می‌گوید:

• پیامدهای سالمندی: بحران جمعیتی به سالمندی گسترده، کاهش نیروی کار و فشار مضاعف بر نظام‌های حمایتی در دهه‌های آینده منجر خواهد شد.
• سطوح راه‌حل: راه‌حل این بحران در سه سطح کوتاه‌مدت (اجرای دقیق قانون حمایت از خانواده)، میان‌مدت (فراهم کردن امنیت شغلی و ثبات اقتصادی) و بلندمدت (تغییر نگرش فرهنگی) باید جست‌وجو شود.
• هماهنگی دستگاه‌ها: موفقیت سیاست‌های جمعیتی مستلزم هماهنگی میان دستگاه‌های اجرایی، تسهیل فرآیندهای اداری، حمایت از مادران شاغل و توسعه خدمات مهدکودک است.

آمار نگران‌کننده در خراسان جنوبی

تازه‌ترین آمارهای ثبت احوال خراسان جنوبی، زنگ هشدار جدی را درباره تحولات جمعیتی این استان به صدا درآورده است:

محمدحسن محمدزاده، سرپرست اداره کل ثبت احوال خراسان جنوبی، اعلام کرد که در ۱۰ ماه گذشته، ۱۱ هزار و ۳۵۲ واقعه ولادت به ثبت رسیده که نسبت به مدت مشابه سال قبل، ۹۲۵ مورد کاهش داشته است. این در حالی است که ازدواج تقریباً در وضعیت ایستا قرار دارد و فوت نیز اندکی کاهش یافته است. این روند می‌تواند در سال‌های آینده به کوچک‌تر شدن پایه هرم جمعیتی استان منجر شود.

سرعت سالمندی در ایران و نقاط بحرانی خراسان جنوبی

محمود گنجی فرد، رئیس دانشگاه علوم پزشکی بیرجند، به سرعت بالای پدیده سالمندی در ایران اشاره کرد. در حالی که کشورهایی مانند انگلستان طی ۹۵ تا ۱۰۰ سال مسیر کاهش باروری و افزایش سالمندی را پیموده‌اند، ایران این مسیر را تنها در ۲۵ سال طی کرده است. این شتاب چهار برابری، در صورت نبود زیرساخت‌های اقتصادی و حمایتی، می‌تواند به بحرانی اجتماعی و اقتصادی تبدیل شود.

متوسط نرخ باروری کشور ۱.۶ فرزند به ازای هر زن است، در حالی که نرخ جایگزینی جمعیت ۲.۱ محسوب می‌شود. خراسان جنوبی با نرخ ۲.۲ در ظاهر وضعیت بهتری دارد، اما این تصویر کلی، واقعیت‌های درون استانی را پنهان می‌کند. چهار شهرستان استان از جمله بشرویه در وضعیت قرمز جمعیتی قرار دارند؛ مناطقی که نرخ باروری در آن‌ها به شکل معناداری پایین‌تر از حد جایگزینی است و در سال‌های آینده با کاهش جمعیت فعال و افزایش سهم سالمندان روبه‌رو خواهند شد.

مسئولیت حل این بحران تنها بر عهده وزارت بهداشت نیست و بخش عمده آن نیازمند ورود دستگاه‌های اجرایی در حوزه مسکن، اشتغال، تسهیلات بانکی و حمایت‌های مالی است. اجرای کامل قانون جوانی جمعیت می‌تواند بخشی از نگرانی‌ها را کاهش دهد، اما اجرای ناقص آن تأثیر ملموسی بر تغییر روند فعلی نخواهد داشت. آینده جمعیتی استان خراسان جنوبی، نیازمند تصمیم‌های فوری، هماهنگ و فراتر از حوزه سلامت است.