خبر کامل
چالشهای «رفع تعهد ارزی» و اثرات افزایش پلکانی آن بر تجارت ایران
موضوع رفع تعهد ارزی، سالهاست که به یکی از بزرگترین چالشهای پیش روی فعالان اقتصادی ایران تبدیل شده است. این معضل که با خروج آمریکا از برجام در سال 1397 و کاهش درآمدهای نفتی، با مسئله ارز ترجیحی در هم آمیخت، اکنون با بخشنامهای جدید وارد مرحلهای حساستر شده و نگرانیهای بسیاری را در میان صادرکنندگان برانگیخته است.
مفهوم و چالشهای رفع تعهد ارزی در ایران
رفع تعهد ارزی به معنای بازگرداندن ارز خارجی حاصل از صادرات به کشور یا انجام معاملهای معادل ارزش ارز دریافتی است. اگرچه این سیاست در کشورهایی که با کمبود ذخایر ارزی، تحریمها و نوسانات شدید پول ملی مواجهاند (مانند روسیه، هند، چین، آرژانتین و ترکیه) متداول است، اما ایران سختگیرانهترین و پیچیدهترین مدل را در این زمینه اجرا میکند.
تفاوت اصلی ایران با سایر کشورها در روش اجرا و تعدد نرخهای ارزی است. در حالی که دیگر کشورها از طریق سیستمهای بانکی بینالمللی مانند سوئیفت تعهدات ارزی را رفع میکنند، ایران به دلیل تحریمها مجبور به استفاده از روشهای پرریسک و پرهزینهای مانند واسطهگری صرافیهاست. همچنین، در حالی که نرخ ارز صادرکننده در سایر کشورها نزدیک به نرخ بازار آزاد است، ایران تا چندی پیش با نظام چندنرخی دست و پنجه نرم میکرد که اقدامات اخیر برای بهبود آن، موفقیت سیاست تکنرخی را در هالهای از ابهام قرار داده است.

افزایش پلکانی نرخ بازگشت ارز: سیاست جدید
بخشنامه جدیدی که اخیراً منتشر شده، از افزایش پلکانی حداقل نرخ بازگشت ارز صادراتی خبر میدهد. بر اساس این بخشنامه، نرخ فعلی 60 درصد به ترتیب زیر افزایش خواهد یافت:
- 70 درصد از اسفند 1404
- 80 درصد از خرداد 1405
- 90 درصد از شهریور 1405
هدف اعلام شده از این سیاست، تقویت بازگشت ارز حاصل از صادرات و هماهنگی بیشتر با سازوکار مرکز مبادله ارز است.
ارزیابی کارشناسان و فعالان اقتصادی
محمدرضا غفراللهی، آریا حقیقی و آرمان خالقی، سه تن از کارشناسان و فعالان برجسته حوزه تجارت، اثرات این سیاست را بر فضای تجاری ایران ارزیابی کردهاند. نتایج گفتوگوی با این سه نفر نشان میدهد که سیاست افزایش پلکانی نرخ بازگشت ارز، فراتر از یک متغیر صرفاً ارزی، به عنوان عاملی قطعی و اثرگذار بر کل زنجیره تولید، فروش و سرمایهگذاری ارزیابی میشود.
نگرانیها برای صادرکنندگان کوچک و متوسط
بخش قابل توجهی از نگرانیها مربوط به صادرکنندگان کوچک و متوسط است. این گروه به دلیل سهم محدودتر از بازار و حاشیه سود پایینتر، در مقابل افزایش تعهدات ارزی آسیبپذیرتر از صادرکنندگان عمده هستند. کارشناسان هشدار میدهند که رشد تدریجی درصد بازگشت ارز، اگر با ابزارهای تشویقی همراه نباشد، میتواند به کاهش صادرات رسمی و تغییر مسیر بخشی از مبادلات تجاری به مسیرهای غیرمستقیم منجر شود.
آرمان خالقی معتقد است اثر این سیاست بیش از آنکه به «درصد تعهد» بستگی داشته باشد، به فاصله نرخ ارز برگشتی با نرخ بازار آزاد بستگی دارد. در واقع هرچه نرخ محاسباتی ارز صادراتی به واقعیت بازار نزدیکتر باشد، انگیزه بازگشت ارز و اظهار سریعتر آن بیشتر میشود و در نتیجه میتواند ثبات یا رشد صادرات را نیز نتیجه دهد. از دیدگاه آرمان خالقی، مسئله اصلی پلکانی بودن نیست، بلکه چندنرخی بودن ارز و نبود شفافیت در مبنای محاسبه است.
تأثیر بر نقدینگی و عملیات بنگاهها
هر سه کارشناس بر این باورند که افزایش درصد بازگشت ارز، به طور مستقیم نیاز سرمایه در گردش شرکتها را بالا میبرد و بر ضرورت در نظر گرفتن مهلت زمانی کافی برای تطبیق شرکتها با شرایط جدید تأکید میکنند.
- آریا حقیقی: بر فشار عملیاتی این تصمیم تأکید دارد. به گفته او، فاصله بین ارزی که شرکت برای خرید مواد اولیه میپردازد و ارزی که باید برگرداند، عملاً قیمت تمامشده صادرات را بالا میبرد. این امر یا سود شرکت را کاهش میدهد یا قدرت رقابت آن را در بازار خارجی کم میکند. در نتیجه، شرکتها ناچار میشوند به سمت فروشهای سریعتر، دریافت نقدی و انتخاب بازارهای نزدیکتر بروند تا بازگشت پول سریعتر انجام شود و درگیر نوسانات ارزی نشوند.
- محمدرضا غفراللهی: نگاه متعادلتری دارد. او معتقد است شرکتهایی که توان مالی بیشتری دارند، تلاش میکنند تعهد ارزی را سریعتر انجام دهند تا زودتر به ریال برسند و چرخه فعالیت آنها متوقف نشود. با این حال، وی نیز تأکید میکند که اصطکاک تطبیق با این سیاست بالاست و اگر مهلت زمانی کافی برای صادرکنندگان در نظر گرفته نشود، برنامهریزی فروش و دریافت مطالبات شرکتها به هم خواهد خورد. از نگاه غفراللهی، مسئله اصلی زمان و شیوه اجرای این سیاست است.
تصمیمهای آینده و پیشنهادها
هر سه کارشناس از افزایش احتیاط شرکتها در انتخاب بازارهای هدف جدید سخن میگویند. حقیقی احتمال کاهش صادرات رسمی یا حرکت به روشهای غیرمستقیم را مطرح میکند و غفراللهی نیز تأکید دارد که شرکتها به جای توسعه بازارهای دور، بیشتر به بازارهای نزدیک و کمهزینه فکر میکنند. خالقی نیز معتقد است اگر فشار تعهدات بیش از حد باشد، برخی بنگاهها ممکن است به فروش غیرمستقیم یا ریالی روی بیاورند.
پیشنهادهای کارشناسان:
- آریا حقیقی: پیشنهاد حمایتی میدهد و میگوید به جای فشار ارزی باید از تولید و کالاهای با ارزش افزوده بالا حمایت شود.
- محمدرضا غفراللهی: بر سیاست تشویقی تأکید میکند و معتقد است میتوان نرخهای پایینتر را به عنوان پایه نگه داشت و برای درصدهای بالاتر بازگشت ارز، مشوق در نظر گرفت تا صادرکننده احساس تنبیه نکند.
دغدغه مشترک فعالان اقتصادی، «قابل پیشبینی بودن» فضای کسب و کار است؛ چه در نرخ ارز، چه در زمانبندی اجرا و چه در ابزارهای حمایتی. اختلافات بیشتر بر سر این است که فشار تعهد ارزی را باید با مشوق کمتر کرد، با حمایت جبران کرد یا با اصلاح کلی سیستم برطرف ساخت.
درباره هوشمصنوعی دستاول:
تمامی اخبار دستاول توسط دستیار هوش مصنوعی «هوشنگ» پردازش، صحتسنجی، خلاصه و بازنویسی شده است. هوشنگ هر روز با دادههای جدید آموزش داده میشود و با نظارت دقیق انسانی و سردبیری دستاول در حال بهتر شدن است.
شما میتوانید از چتبات و سایر ابزارهای هوشنگ به صورت رایگان استفاده کنید.
