تحلیل جامع: از رشد نفتی ایران تا جنگ لیتیوم و پیامدهای تعرفه‌های ترامپ

رشد فصلی درآمدهای نفتی؛ ۱۵.۵ میلیارد دلار در تابستان ۱۴۰۴

بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران، در جدیدترین به‌روزرسانی آمارهای اقتصادی خود، از افزایش قابل توجه درآمدهای نفتی در شش ماهه نخست سال جاری خبر داده است. بر اساس این گزارش، میزان عواید حاصل از فروش نفت در تابستان ۱۴۰۴ به ۱۵.۵ میلیارد دلار رسیده است که نشان‌دهنده افزایشی چشمگیر نسبت به فصل بهار است. این در حالی است که در مقایسه با تابستان سال گذشته، کاهشی ۴۰۰ میلیون دلاری مشاهده می‌شود. شوک‌های اقتصادی اخیر مانند جنگ ۱۲ روزه و فعال شدن مکانیزم ماشه، هنوز به طور کامل در آمارهای فروش نفت منعکس نشده‌اند و انتظار می‌رود با تکمیل داده‌ها تا زمستان، اثرات قطعی این تحولات بر درآمدهای نفتی مشخص شود.

واگرایی بازارهای مالی در ۱۴۰۴؛ سکه و دلار در اوج، بورس در رکود

سال ۱۴۰۴ برای بازارهای مالی ایران، سالی پر از نوسان و انتظارات متغیر بود. تعلیق میان امید به مذاکرات و سایه سنگین تنش‌های منطقه‌ای، مسیر بازدهی‌ها را به شکلی متفاوت رقم زد. در این میان، سکه با رشد خیره‌کننده بیش از صد درصدی، بالاترین بازدهی را به ثبت رساند. این جهش نتیجه هم‌زمانی افزایش اونس جهانی طلا و رشد نرخ دلار داخلی بود که به سکه دو موتور محرک قدرتمند بخشید.

همچنین، دلار با بازدهی حدود ۶۵ درصد، تحت تأثیر عواملی چون تورم، کسری بودجه و نااطمینانی‌های سیاسی، مسیر صعودی خود را ادامه داد. در مقابل، بازار بورس با وجود تورم بالا، تنها حدود ۴۰ درصد رشد کرد و از خروج نقدینگی، نرخ بهره بالا و ابهامات سیاست‌گذاری آسیب جدی دید. تحلیل ماهانه نشان می‌دهد که در دوره‌های تشدید ریسک‌های سیاسی و تورمی، سرمایه‌ها به سمت طلا و ارز سرازیر شده‌اند و در زمان افزایش امید به ثبات، بورس جانی تازه گرفته است؛ الگویی که به وضوح واگرایی امسال را توضیح می‌دهد.

چالش وام‌های تکلیفی و جریمه بانک مسکن

بانک مرکزی در هفته گذشته، محدودیت‌هایی را برای «فعالیت بانک مسکن» اعمال کرد که پیش از این نیز سابقه داشته است. این دومین بار است که بانک دولتی متولی تامین مالی مسکن، به دلیل آنچه «برداشت غیرمتعارف از منابع بانک مرکزی» خوانده می‌شود، جریمه می‌شود. مورد مشابهی نیز در اواخر دهه ۹۰ به دلیل پرونده «مسکن مهر» رخ داده بود.

هر دو رویداد، پیامد «وام‌های تکلیفی» یا تسهیلات دستوری دولت هستند. در شرایطی که مدیران شبکه بانکی قادر به «نه» گفتن به مشتریان پرنفوذ و خارج از نوبت نیستند، منابع محدود سپرده‌گذاران بانکی بدون اجازه آنها، صرف سفارشات دولتی می‌شود؛ یک بار برای مسکن مهر و بار دیگر برای مسکن ملی. فرید قدیری، دبیر بخش مسکن روزنامه «دنیای‌اقتصاد»، در برنامه تیتر یک به بررسی پیامدهای این اتفاق بر بازار مسکن و فشار وارده بر مشتریان اصلی تسهیلات مسکن می‌پردازد.

رقابت ژئوپلیتیک بر سر لیتیوم و عناصر نادر خاکی

جهان وارد عصر جدیدی از رقابت ژئوپلیتیک شده است که محور آن دیگر نفت نیست، بلکه مواد معدنی حیاتی است. لیتیوم، کبالت، نیکل و عناصر نادر خاکی به سوخت استراتژیک فناوری‌های نوین، از خودروهای برقی گرفته تا صنایع دفاعی، تبدیل شده‌اند. در این میان، چین با در اختیار داشتن حدود ۷۰ درصد تولید جهانی عناصر نادر خاکی و نزدیک به ۹۰ درصد ظرفیت فرآوری آن‌ها، نقش تعیین‌کننده‌ای در زنجیره ارزش جهانی ایفا می‌کند. سهم این کشور در فرآوری عناصر نادر خاکی سنگین حتی به ۹۵ درصد می‌رسد که نشان‌دهنده تمرکز عمده ارزش افزوده واقعی در چین است.

در مقابل، ایالات متحده آمریکا تلاش می‌کند با ابزارهایی مانند قانون کاهش تورم و ایجاد ائتلاف‌های تأمینی، وابستگی خود را کاهش دهد. این تغییر نشان‌دهنده گذار از منطق صرفه اقتصادی به منطق امنیت ملی است؛ جایی که فناوری و فرآوری، حتی مهم‌تر از خود معدن محسوب می‌شوند.

پیامدهای رأی دیوان عالی آمریکا بر تعرفه‌های ترامپ

حکم اخیر دیوان عالی ایالات متحده درباره تعرفه‌های تجاری دولت دونالد ترامپ، نقطه عطفی مهم در سیاست تجاری آمریکاست. دادگاه با رأی ۶ به ۳ اعلام کرد که رئیس‌جمهور نمی‌تواند با استناد به قانون اختیارات اقتصادی اضطراری، تعرفه‌های گسترده و جهانی وضع کند. این تصمیم، بخش قابل توجهی از تعرفه‌های اعمال‌شده بر واردات از کشورهایی مانند چین، کانادا و مکزیک را از نظر حقوقی زیر سؤال برد.

بازارهای جهانی بلافاصله واکنش نشان دادند: سهام رشد کرد، بازده اوراق خزانه افزایش یافت، دلار نوساناتی را تجربه کرد و طلا شاهد رفت‌وبرگشت‌های قیمتی بود. با این حال، اعلام یک تعرفه ۱۰ درصدی جدید تنها چند ساعت پس از این حکم، نشان داد که ابزار تعرفه همچنان در جعبه‌ابزار سیاست‌گذاران آمریکایی باقی مانده است. اکنون پرسش اصلی این است که آیا این تغییر مسیر به ثبات می‌انجامد یا دوره‌ای تازه از عدم قطعیت و نوسان را رقم خواهد زد؟

ریشه‌های اقتصادی بهار عربی

برخی اقتصاددانان معتقدند که بهار عربی، علاوه بر دلایل سیاسی و اجتماعی، ریشه‌های اقتصادی عمیقی نیز داشته است. اگرچه خودسوزی یک دستفروش تونسی جرقه اولیه این رویدادها تلقی می‌شود، اما شاخص‌های اقتصاد توسعه در کشورهای درگیر مطلوب نبوده است. در این بخش، سوگل دانائی با استناد به مقاله و ارائه عطیه وحیدمنش، به دلایل اقتصادی بهار عربی پرداخته و آمارهای مرتبط را بررسی کرده است.

دیپلماسی آمریکایی بدون دیپلمات؛ رویکرد تیم ترامپ

نام «ویتکاف و کوشنر» امروز به یکی از بازوهای اصلی دیپلماسی غیرمتعارف دونالد ترامپ تبدیل شده است. استیو ویتکاف، دوست قدیمی ترامپ و فعال حوزه املاک، در کنار جرد کوشنر، اکنون مأمور پیشبرد پروژه‌های صلحی هستند که از غزه و اوکراین تا ایران امتداد دارد. در حالی که آتش‌بس غزه شکننده است و جنگ اوکراین ادامه دارد، گفت‌وگوهای حساس در ژنو دنبال می‌شود و مذاکرات جداگانه با روسیه نیز بدون دستاورد مشخصی پایان یافته است.

منتقدان بر این باورند که تکیه بر منطق معاملاتی و املاکی در سیاست خارجی، جایگزین دیپلماسی حرفه‌ای شده است؛ رویکردی که با شعار «صلح از طریق قدرت» پیش می‌رود. اگرچه برخی کشورها از این مدل استقبال کرده‌اند، اما تردیدها درباره توانایی این تیم برای حل بحران‌های پیچیده جهانی همچنان پابرجاست.

معرفی شماره ۶۲۸ هفته‌نامه «تجارت فردا»

شماره ۶۲۸ هفته‌نامه «تجارت فردا» با تیتر «دفاع از سرمایه‌داری» منتشر شد. پرونده ویژه این شماره، به بهانه انتشار کتاب «مانیفست سرمایه‌داری»، میزگردی با حضور یوهان نوربرگ، نویسنده کتاب، و موسی غنی‌نژاد برگزار کرده و نسبت سرمایه‌داری و آزادی را به بحث گذاشته است.

در بخش تحلیل‌ها، اثر شوک‌های اقتصادی بر خانوارها، چرایی عدم اشتغال زنان تحصیل‌کرده و پیامدهای تصمیمات دونالد ترامپ درباره ایران بررسی شده است. فصل گزارش‌ها نیز به موضوعاتی چون تأثیر شبکه‌های اجتماعی بر اعتمادبه‌نفس، نابرابری جهانی و وضعیت کوبا می‌پردازد. در فصل پرونده‌ها، چشم‌انداز جوانان، درس‌های تاریخی دیپلماسی ایران و آسیب‌های نظام آموزشی در شرایط بحرانی مورد بررسی قرار گرفته‌اند. همچنین، در بخش تحقیق، دو پرسش مهم درباره اثر اعتراض‌های مردمی و سرمایه‌گذاری بر کودکان فقیر مطرح شده است.