چالش‌های توسعه خودروهای برقی در ایران: از زیرساخت تا ذهنیت عمومی

روند رو به رشد جهانی خودروهای برقی

امیرحسام ریاضت، متخصص خودروهای برقی، با استناد به داده‌های AutoWeek، تأکید می‌کند که فروش جهانی خودروهای برقی در سال‌های اخیر شاهد رشد چشمگیری بوده است. در سال ۲۰۲۴، بیش از ۱۷ میلیون دستگاه خودروی برقی در سراسر جهان به فروش رسید که نشان‌دهنده رشدی بیش از ۲۵ درصد نسبت به سال قبل است. پیش‌بینی‌ها برای سال ۲۰۲۵ نیز حاکی از فروش بیش از ۲۰ میلیون دستگاه خودروی برقی و رشد سالانه تقریباً ۲۰ درصدی است.

این کارشناس همچنین اشاره می‌کند که بازار خودروهای برقی در ایالات متحده، حتی با وجود مواضع انتقادی از سوی دونالد ترامپ، افت ساختاری را تجربه نکرده است. در سال ۲۰۲۴، بازار آمریکا بیش از ۱.۳ میلیون دستگاه خودروی برقی فروخت که نسبت به سال‌های گذشته رشد قابل توجهی داشته است. هرچند کاهش برخی انگیزه‌های مالی در اوایل ۲۰۲۵ منجر به افت جزئی در دوره‌های خاص شده، اما تحلیل‌ها نشان می‌دهد که میزان فروش همچنان در سطوح بالا باقی مانده است.

آلودگی کمتر، نه صفر: نگاهی واقع‌بینانه

یکی از مهم‌ترین دلایل حمایت از خودروهای برقی، کاهش آلودگی هوا است. با این حال، منتقدان به آلایندگی‌های غیرمستقیم این خودروها، از جمله سایش تایر و تولید باتری، اشاره می‌کنند. ریاضت در این باره توضیح می‌دهد: «گرچه خودروهای برقی کاملاً عاری از آلایندگی نیستند، اما مقایسه آن‌ها با خودروهای بنزینی باید نسبی باشد، نه مطلق.»

در برخی برآوردها، آلایندگی چندین خودروی بنزینی با یک خودروی برقی مقایسه می‌شود. این نگاه، بویژه در شرایطی که کلان‌شهرهای ایران هر ساله با بحران آلودگی هوا مواجه‌اند، اهمیت ویژه‌ای دارد. از این منظر، خودروی برقی نه یک راه‌حل کامل، بلکه ابزاری برای کاهش بخشی از فشار زیست‌محیطی است.

این دیدگاه نشان می‌دهد که خودروهای برقی می‌توانند نقش مهمی در کاهش بحران آلودگی هوا، به خصوص در شهرهای بزرگ ایران، ایفا کنند.

چالش زیرساختی در ایران: خودرو پیش از زیرساخت

در حالی که بسیاری از کشورها با سرمایه‌گذاری سنگین در زیرساخت شارژ، مشوق‌های مالیاتی و اصلاح الگوی تولید برق، توسعه خودروهای برقی را پیش برده‌اند، ایران هنوز فاقد یک نقشه‌راه شفاف در این زمینه است. با وجود تعیین تعرفه ۴ درصدی برای خودروهای برقی توسط دولت در سال گذشته، مصرف‌کنندگان همچنان نگران کمبود زیرساخت و جایگاه‌های شارژ هستند.

ریاضت بزرگ‌ترین مانع توسعه این خودروها در ایران را نبود زیرساخت لازم می‌داند: «اگرچه حضور خودروهای برقی از منظر محیط‌زیستی و حتی اقتصادی یک الزام است، اما مسأله اصلی فاصله میان ورود خودرو و آمادگی بستر استفاده است؛ فاصله‌ای که اگر پر نشود، می‌تواند این فناوری را به تجربه‌ای پرریسک برای مصرف‌کننده تبدیل کند.»

شبکه ایستگاه‌های شارژ عمومی در ایران نه تنها گسترده نیست، بلکه توزیع جغرافیایی متعادلی نیز ندارد. این عدم قطعیت مستقیماً بر تصمیم خرید مصرف‌کنندگان تأثیر می‌گذارد. به گفته ریاضت، تعداد ایستگاه‌های شارژ در کشور بسیار محدود است و همین موضوع ریسک استفاده از خودروهای برقی را بالا می‌برد.

مقایسه با ترکیه

برای درک بهتر وضعیت، این کارشناس به مقایسه با ترکیه اشاره می‌کند: «ترکیه با استقرار بیش از ۱۱ هزار ایستگاه شارژ عمومی و حدود ۳۰ هزار پریز شارژ فعال، موفق شده است هم‌زمان با رشد بازار خودروهای برقی، زیرساخت متناسب را نیز توسعه دهد؛ در حالی که در ایران زیرساخت شارژ خودروهای برقی همچنان در مرحله آغازین و پایلوت قرار دارد. برآوردها از وجود کمتر از ۱۰۰ ایستگاه شارژ عمومی فعال و حدود ۲۰۰ تا ۳۰۰ پریز شارژ حکایت دارد.»

این شکاف زیرساختی نه تنها یک کمبود فنی است، بلکه به مسأله اعتماد عمومی گره خورده است. خریدار ایرانی که تجربه‌ای طولانی از نوسانات و محدودیت‌های واردات دارد، پیش از هر تصمیمی به ریسک آن فکر می‌کند؛ بنابراین نبود شبکه گسترده شارژ این ریسک را تشدید کرده و باعث انصراف از خرید خودروی برقی می‌شود.

مزایای پنهان و چالش‌های باتری

ریاضت معتقد است که با محاسبه صحیح هزینه‌ها، خودروهای برقی در مقایسه با خودروهای بنزینی مقرون‌به‌صرفه‌تر هستند. حذف هزینه‌هایی مانند تعویض روغن، کاهش استهلاک قطعات و هزینه‌های جاری کمتر از جمله مزایای بلندمدت استفاده از این خودروهاست.

با این حال، باتری گران‌ترین بخش خودروی برقی است و سهم بالایی از قیمت نهایی را تشکیل می‌دهد. این موضوع باعث شده نگرانی درباره خرابی یا افت عملکرد باتری به یکی از دغدغه‌های اصلی خریداران تبدیل شود، به خصوص در غیاب پوشش بیمه‌ای مشخص. ریاضت از نبود پوشش بیمه‌ای برای باتری خودروهای برقی انتقاد می‌کند و می‌گوید که با تلاش‌های فراوان یکی از پلتفرم‌های تخصصی این حوزه، یکی از شرکت‌های بیمه این هزینه را در بیمه‌نامه‌های خود قرار داده است.

چالش شارژ در زمان خاموشی و ذهنیت مصرف‌کننده

ایران در سال‌های اخیر با ناترازی جدی در تولید و مصرف برق مواجه بوده و خاموشی‌های دوره‌ای، به خصوص در تابستان، به بخشی از زندگی روزمره شهروندان بدل شده است. ریاضت با اشاره به چالش شارژ خودروها در زمان قطعی برق، تأکید می‌کند که می‌توان با استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر مانند پنل‌های خورشیدی خانگی و سامانه‌های ذخیره انرژی، تا حدودی این مشکل را برطرف کرد.

فراتر از زیرساخت و هزینه، ریاضت به یک مانع تعیین‌کننده اشاره می‌کند و آن ذهنیت مصرف‌کننده است. او می‌گوید: «خودروهای برقی هنوز از ذهن مردم عبور نکرده‌اند و با مجموعه‌ای از ترس‌ها و ابهام‌ها همراه‌اند؛ از نگرانی بابت شارژ در مسیر گرفته تا هزینه تعمیرات و خدمات پس از فروش.»

او این وضعیت را با تجربه ورود تلفن همراه به ایران مقایسه می‌کند؛ فناوری جدیدی که در ابتدا با تردید و بی‌اعتمادی مواجه بود، اما به‌تدریج و با افزایش آگاهی عمومی، به بخشی از زندگی روزمره تبدیل شد. به گفته این کارشناس، خودروهای برقی نیز نیازمند همین فرآیند فرهنگ‌سازی هستند؛ فرآیندی که بدون اطلاع‌رسانی دقیق و تجربه عملی موفق شکل نخواهد گرفت.