لبنیات در ایران: از کالای ضروری تا کالای نیمه‌لوکس در سبد خانوار

کاهش چشمگیر سرانه مصرف لبنیات

بر اساس آمارهای رسمی منتشر شده، سرانه مصرف لبنیات در ایران به رقمی بین ۶۰ تا ۷۰ کیلوگرم در سال رسیده است. این در حالی است که استاندارد جهانی مصرف لبنیات حدود ۱۶۰ کیلوگرم در سال اعلام می‌شود که نشان‌دهنده شکاف عمیق بین وضعیت ایران و میانگین جهانی است.

این کاهش محسوس در مصرف شیر، ماست و پنیر، به‌ویژه در دهک‌های درآمدی پایین، زنگ خطری جدی را به صدا درآورده است. لبنیات که زمانی جزو کالاهای ضروری سبد غذایی محسوب می‌شد، اکنون به یک کالای نیمه‌لوکس تبدیل شده و از دسترس بسیاری از خانواده‌ها خارج گشته است.

نقش حذف ارز ترجیحی در گرانی لبنیات

یکی از عوامل اصلی این گرانی و کاهش مصرف، حذف ارز ترجیحی کالاهای اساسی در سال‌های گذشته بود. اگرچه این اقدام با هدف اصلاح ساختار یارانه‌ها و جلوگیری از رانت صورت گرفت، اما پیامدهای آن به سرعت در بازار لبنیات نمایان شد.

• افزایش قیمت نهاده‌های دامی: با حذف ارز ترجیحی، هزینه خرید خوراک دام به شدت بالا رفت.
• رشد هزینه تولید شیر خام: افزایش قیمت نهاده‌ها مستقیماً بر هزینه تولید شیر خام تأثیر گذاشت.
• گرانی محصولات لبنی: در نهایت، این زنجیره گرانی به افزایش چندبرابری قیمت محصولات لبنی در مدت زمانی کوتاه منجر شد.

این شرایط، کاهش شدید تقاضا و افت مصرف را در پی داشت و مصرف‌کننده نهایی را تحت فشار قرار داد.

کالابرگ الکترونیکی؛ راهکاری ناکارآمد؟

در واکنش به تبعات حذف ارز ترجیحی و تورم ناشی از آن، دولت طرح کالابرگ الکترونیکی را به منظور حمایت از مردم به اجرا گذاشت. لبنیات نیز در فهرست کالاهای مشمول این طرح قرار گرفت؛ اما گزارش‌ها حاکی از آن است که این طرح نتوانسته است کاهش مصرف لبنیات را به طور جدی جبران کند. دلایل این ناکارآمدی را می‌توان در موارد زیر جستجو کرد:

بسیاری از خانوارها ترجیح می‌دهند اعتبار کالابرگ خود را صرف کالاهای سیرکننده‌تر و ارزان‌تر مانند برنج و روغن کنند و لبنیات، به دلیل قیمت بالاتر، همچنان از سبد مصرفی حذف یا به شدت محدود می‌شود. این وضعیت، نگرانی‌ها را در مورد سلامت و تغذیه جامعه، به ویژه کودکان و نوجوانان، افزایش داده است.