کاهش چشمگیر نرخ تولد در عربستان سعودی: چالش‌ها و پیامدها

آمار و ارقام نگران‌کننده از کاهش نرخ تولد

بر اساس گزارش بانک جهانی، نرخ تولد در عربستان سعودی از ۴۴ در هر هزار نفر در سال ۱۹۸۰ به تنها ۱۶ در سال ۲۰۲۳ رسیده است. این کاهش چشمگیر، نشان‌دهنده تغییرات عمیق در ساختار جمعیتی کشور است. داده‌های سازمان آمار عمومی نیز مهر تأییدی بر این روند می‌زند و نشان می‌دهد که:

• نرخ باروری کل از ۲.۸ در سال ۲۰۱۱ به ۲ در سال ۲۰۲۴ کاهش یافته است.
• این شاخص برای زنان سعودی به طور خاص از ۳.۸ به ۲.۷ تقلیل یافته است.
• تولدهای ثبت‌شده از ۴۶۵ هزار مورد در سال ۲۰۱۷ به ۴۱۷ هزار مورد در سال ۲۰۲۲ رسید که کاهشی بیش از ۱۰ درصدی را طی شش سال نشان می‌دهد.

شدیدترین کاهش در گروه سنی ۲۰ تا ۲۴ سال رخ داده که با بیش از ۴۰ درصد افت مواجه بوده است. در مقابل، زنان ۳۵ تا ۴۴ سال افزایش جزئی در فرزندآوری داشته‌اند که این خود نشان‌دهنده تأخیر در سن فرزندآوری در جامعه سعودی است.

پیش‌بینی‌ها و سالخوردگی جمعیت

پیش‌بینی‌ها حاکی از آن است که رشد جمعیت تا سال ۲۰۵۰ به ۰.۷۲ درصد کاهش یابد و نرخ باروری به ۱.۸ فرزند برسد. اگرچه جمعیت کنونی ۳۴.۶ میلیون نفری تا سال ۲۰۵۰ به ۴۷.۷ میلیون نفر خواهد رسید، اما ساختار سنی به شدت تغییر خواهد کرد. نسبت افراد بالای ۶۵ سال از ۱۰ درصد امروز به ۱۶ درصد در سال ۲۰۵۰ افزایش می‌یابد.

ایمن زهری، کارشناس مطالعات جمعیتی، هشدار می‌دهد که تداوم این روند همراه با افزایش امید به زندگی، جامعه سعودی را در مسیر سالخوردگی قرار می‌دهد.

پیامدهای اقتصادی و بخشی

احسان بوهلیگه، کارشناس اقتصادی، این تغییر جمعیتی را «چالش اجتماعی مرتبط با هویت ملی و فرهنگ سعودی» توصیف کرده و بر لزوم سیاست‌های آینده‌نگر تأکید دارد. کاهش جمعیت در سن کار، فشار بر صندوق‌های بازنشستگی را افزایش خواهد داد، زیرا تعداد کمتری از شاغلان باید هزینه‌های بازنشستگان بیشتری را تأمین کنند.

تأثیر بر بخش‌های مختلف:

• مسکن: کاهش اندازه خانوارها، تقاضا برای خانه‌های مستقل و مجتمع‌های بزرگ را کاهش می‌دهد.
• صنایع: محمد العباس، کارشناس اقتصادی، پیش‌بینی می‌کند که صنایع مرتبط با مبلمان، خودروهای بزرگ و مصالح ساختمانی با افت تقاضا مواجه شوند.
• بیمه: صنعت بیمه نیز با کاهش سودآوری روبه‌رو خواهد شد، زیرا جمعیت تحت پوشش به سمت سالمندی حرکت می‌کند که هزینه‌های درمانی بالاتری دارد.
• آموزش: کاهش شمار دانش‌آموزان می‌تواند به بهبود کیفیت منجر شود، مشروط بر آنکه منابع بهینه تخصیص یابند، اما این امر نیازمند بازسازی زیرساخت‌های آموزشی است.
• سلامت: نظام سلامت نیز با تغییر تقاضا از مراقبت‌های عمومی به مراقبت‌های مزمن و بلندمدت مواجه خواهد شد که مستلزم تربیت نیروی متخصص طب سالمندی است.

ابعاد اجتماعی و نقش زنان

مطالعه دانشگاه پرنسس نوره بنت عبدالرحمن با بررسی ۲۱۷۲ زن ۱۸ تا ۵۰ ساله نشان داد که زنان مناطق مرکزی و شرقی بیش از سایرین، فرزندآوری را مانع پیشرفت شغلی می‌دانند. دلایل اصلی شامل:

• ادامه تحصیلات عالی
• تمرکز بر حرفه
• تلاش برای ثبات مالی

زهری تأکید می‌کند که کاهش باروری نه تنها به عوامل اقتصادی، بلکه به تغییرات اجتماعی عمیق در نقش زنان، آموزش و اشتغال آنان بازمی‌گردد.

چشم‌انداز ۲۰۳۰ و نیروی کار خارجی

بوهلیگه معتقد است تمرکز چشم‌انداز ۲۰۳۰ بر کاهش وابستگی به نفت و توسعه بخش‌های غیرنفتی که نیازمند نیروی کار رو به رشد هستند، به معنای تداوم ورود نیروی کار خارجی خواهد بود. مهاجران در سال ۲۰۲۲ حدود ۴۱.۶ درصد جمعیت را تشکیل می‌دادند و این نسبت احتمالاً افزایش می‌یابد. پیش‌بینی می‌شود تا سال ۲۰۴۰، با توجه به ورود مهاجران جوان، جمعیت در سن کار حفظ شود و پس از آن به تدریج سالخوردگی ظاهر گردد.

تجارب بین‌المللی و الگوهای قابل اقتباس

کشورهای مختلف برای مقابله با چالش‌های جمعیتی راهکارهای متفاوتی را در پیش گرفته‌اند:

این الگوها می‌توانند درس‌هایی برای عربستان سعودی در طراحی سیاست‌های جمعیتی آینده ارائه دهند.