چهار سال جنگ اوکراین: هزینه‌های پنهان و آشکار برای روسیه

آغاز تهاجمی با محاسبات اشتباه

در ساعات اولیه ۲۴ فوریه ۲۰۲۲، تصور تهاجم تمام‌عیار روسیه به اوکراین، با وجود تجمع نیروها در مرز، هنوز غیرقابل‌باور به نظر می‌رسید. ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، پیش از این در جنگ‌های چچن، گرجستان و سوریه و همچنین اقدامات نظامی در کریمه و شرق اوکراین، با هزینه‌ای نسبتاً پایین به دستاوردهایی رسیده بود. اما حمله به دومین کشور بزرگ اروپا، چشم‌اندازی بالقوه فاجعه‌بار داشت که انتظار می‌رفت یک استراتژیست حسابگر مانند پوتین را به تأمل وادارد؛ اما چنین نشد.

چهار سال گذشته از این جنگ، بیش از یک فرض اشتباه را آشکار کرده است؛ از جمله این باور که اوکراین ضعیف و بی‌سامان است و نمی‌تواند در برابر تهاجم سراسری مقاومت کند. همچنین، تصویر شکست‌ناپذیری ارتش عظیم روسیه نیز آسیب دیده است. بر اساس پژوهش مؤسسه خدمات سلطنتی متحد، کرملین انتظار داشت نیروهایش ظرف تنها ۱۰ روز کنترل اوکراین را به دست گیرند. اکنون، بیش از ۱۴۵۰ روز بعد، این جدول زمانی به طرز نومیدکننده‌ای ساده‌لوحانه به نظر می‌رسد و این محاسبه اشتباه بنیادی، بهایی ویرانگر از نظر درد، تخریب و خونریزی به همراه داشته است.

تلفات انسانی: اعداد هولناک

هزینه واقعی این جنگ در روسیه، جایی که اطلاعات به‌شدت کنترل می‌شود، با دقت پنهان شده است. آمار رسمی تلفات از دید عموم دور نگه داشته می‌شود، اما برآوردهای منابع متعدد نشان می‌دهد که میزان خسارات انسانی به‌شدت بالاست.

• مرکز مطالعات راهبردی و بین‌المللی (CSIS) مستقر در آمریکا، شمار کشته‌ها و زخمی‌های روسیه را نزدیک به ۱.۲ میلیون نفر برآورد می‌کند.
• این رقم از مجموع تلفات «هر قدرت بزرگی در هر جنگی از زمان جنگ جهانی دوم تاکنون» بیشتر است.
• تا ۳۲۵ هزار روس در این چهار سال کشته شده‌اند که سه برابر مجموع تلفات نیروهای آمریکایی در تمام جنگ‌های پس از سال ۱۹۴۵ است.

مقامات اوکراینی نیز اخیراً مدعی شدند تنها در ماه دسامبر ۳۵ هزار سرباز روس را کشته‌اند. میخائیلو فدوروف، وزیر دفاع اوکراین، هدف برنامه‌ریزان نظامی کی‌یف را از میان برداشتن سربازان روس با سرعتی بیشتر از توان آموزش و اعزام نیروهای جدید (که عمدتاً داوطلب هستند) اعلام کرده است. این جنگ از جهات گوناگون به بازی زشتی از اعداد تبدیل شده است.

اقتصاد جنگی: فشار بر معیشت

در ظاهر، پایتخت روسیه با فروشگاه‌ها، کافه‌ها و ترافیک سنگینش، از وحشت‌های خط مقدم فاصله دارد. پس از شوک کوتاه تحریم‌ها در سال ۲۰۲۲، هزینه‌های نظامی روسیه جهش یافت و اقتصاد این کشور رونق گرفت. روسیه که از صادرات نفت و گاز نیرو می‌گرفت، پیش‌بینی‌های غرب درباره فروپاشی اقتصادی را ناکام گذاشت و بنا بر اعلام صندوق بین‌المللی پول، در سال ۲۰۲۵ به نهمین اقتصاد بزرگ جهان تبدیل شد؛ جایگاهی بالاتر از کانادا و برزیل، در حالی که پیش از جنگ در رتبه یازدهم قرار داشت.

نشانه‌های فشار مالی

با این حال، نشانه‌های فزاینده‌ای از فشار مالی خزنده، مرتبط با اقتصاد جنگی تحریف‌شده، دیده می‌شود:

• پاداش‌های کلان نظامی: پرداخت پاداش‌های سنگین به سربازان و خانواده‌های کشته‌شدگان، بار مالی زیادی بر دوش دولت گذاشته است.
• کمبود نیروی کار: جذب نیرو برای ارتش و اولویت‌دادن به تولیدات صنایع نظامی، به گفته روزنامه «نزاویسیمایا گازتا»، «کمبود شدید نیروی کار» در دیگر صنایع حیاتی ایجاد کرده است.
• افزایش قیمت مواد غذایی: افزایش سرسام‌آور قیمت مواد غذایی، به‌ویژه خیار که قیمت آن از دسامبر دو برابر شده، به یکی از منابع اصلی نارضایتی مصرف‌کنندگان بدل شده است.

زنی با نام سوتلانا در انتقادی علنی نوشت: «قیمت خیار و گوجه‌فرنگی وحشتناک است. یک‌بار گفتند تخم‌مرغ‌ها طلایی شده‌اند. حالا نوبت خیار است.»

گزارش‌هایی از رکود اقتصادی، تورم افسارگسیخته، تعطیلی رستوران‌ها و اثرات جانبی افزایش شدید مالیات‌ها نشان می‌دهد که جنگ طولانی اوکراین چگونه اکنون جیب روس‌ها را در داخل کشور هدف قرار داده است.

جایگاه بین‌المللی: تضعیف نفوذ

این جنگ در عرصه خارجی نیز دستاورد چندانی برای کرملین نداشته است. یکی از دلایل اصلی اعلام‌شده برای آغاز تهاجم، جلوگیری از گسترش بیشتر ناتو بود، اما پیوستن سوئد و فنلاند به این پیمان در واکنش مستقیم به تهاجم گسترده، شکست آشکار این هدف به شمار می‌رود؛ عضویت فنلاند به‌تنهایی طول مرز زمینی روسیه با کشورهای عضو ناتو را بیش از دو برابر کرد.

وابستگی به شرق

تحریم‌های غرب و انزوای سیاسی، روسیه را ناگزیر به چرخش به سمت شرق، به‌ویژه چین، کرده است. روسیه اکنون برای تجارت حیاتی از صادرات انرژی تا واردات خودرو و تجهیزات الکترونیکی به چین وابستگی فزاینده دارد، امری که دست بالاتری به پکن داده است.

گزارشی از مرکز تحلیل سیاست اروپا (CEPA) می‌گوید: «این رابطه نامتوازن است، زیرا مسکو بیش از آنکه پکن به مسکو وابسته باشد، به پکن وابسته است.» و می‌افزاید: «روسیه به‌وضوح به شریک کوچک‌تر تبدیل شده، عمدتاً به دلیل گزینه‌های اقتصادی محدودش».

مسکو همچنین نتوانسته از فرسایش نفوذ سنتی خود در سایر مناطق جلوگیری کند. در سال ۲۰۲۴، کرملین ناچار شد متحد سوری خود، بشار اسد، را پس از سرنگونی به دست نیروهای شورشی، تخلیه کرده و به او پناهندگی دهد. رئیس‌جمهور جدید سوریه بارها خواستار استرداد اسد از مسکو شده است. تابستان گذشته نیز روسیه ناتوانانه نظاره‌گر حملات هواپیماهای آمریکایی و اسرائیلی به ایران، یکی دیگر از شرکای مهم کرملین در خاورمیانه، بود که تأسیسات هسته‌ای این کشور را هدف قرار دادند. همچنین نتوانست از نیکولاس مادورو، رئیس‌جمهور ونزوئلا و چهره نزدیک به کرملین در برابر بازداشت توسط نیروهای آمریکایی در کاراکاس محافظت کند. شاید روسیه حتی اگر در اوکراین گرفتار نبود نیز نمی‌توانست مانع این رویدادها شود. اما پس از چهار سال جنگ فرسایشی که بهایی هولناک بر اوکراین تحمیل کرده، روسیه در داخل تحلیل رفته و در صحنه بین‌المللی تضعیف شده است.