خودروهای دهه ۸۰؛ از کالای مصرفی تا دارایی سرمایه‌ای در اقتصاد ایران

افزایش قیمت خودروهای قدیمی: توهم یا واقعیت؟

اقتصاددانان معتقدند که آنچه امروز به عنوان «گران شدن» خودروهای قدیمی دیده می‌شود، لزوماً به معنای افزایش ارزش واقعی آنها نیست؛ بلکه نتیجه کاهش شدید قدرت خرید پول طی سه دهه گذشته است. از این منظر، خودرویی که اکنون با قیمتی نجومی معامله می‌شود، نه لوکس‌تر شده و نه ارزش مصرفی بیشتری پیدا کرده، بلکه تنها در آینه تورم مزمن اقتصاد ایران بزرگ‌تر به نظر می‌رسد. این وضعیت باعث شده حتی خودروهایی با عمر بیش از دو دهه همچنان به عنوان دارایی قابل مبادله باقی بمانند.

تغییر ماهیت خودرو: از مصرفی به سرمایه‌ای

تغییر مهم‌تری که در پس این روند نهفته است، تغییر ماهیت خودرو از کالای مصرفی به دارایی سرمایه‌ای است. در اقتصادی که سال‌های طولانی با تورم‌های دورقمی مواجه بوده، تقریباً هر کالای بادوامی می‌تواند نقش سپر تورمی را ایفا کند؛ اما خودرو به دلیل نقدشوندگی بالا و وجود بازار دست‌دوم فعال، جایگاهی متفاوت یافته است.

مرتضی افقه، استاد دانشگاه، می‌گوید: «قیمت واقعی خودروهای دهه هشتادی افزایش نیافته و حتی در برخی موارد کاهش نیز داشته است. آنچه به عنوان رشد قیمت تلقی می‌شود، در واقع افت شدید ارزش پول ملی است.»

وی افزود: «اگرچه قیمت فعلی این خودرو برای دارنده آن، نسبت به درآمدش، لوکس تلقی می‌شود، اما اگر فرد بخواهد آن را بفروشد، با رقم حاصل از فروش، حتی قادر به خرید مدل نو همان خودرو نخواهد بود. معنی این امر آن است که ارزش خودروی قدیمی کمتر از ارزش واقعی آن شده است، با این حال کاهش ارزش پول باعث شده این خودرو مانند یک کالای لوکس به نظر برسد.»

سهراب دل‌انگیزان، دیگر استاد دانشگاه، نیز به همبستگی میان ارزش اسمی دارایی‌های دست‌دوم و نوسانات نرخ تورم اشاره کرد و گفت: «خودرو به دلیل اینکه معمولاً به لحاظ قیمتی حجم بزرگ‌تری از دارایی فرد یا خانواده را به خود اختصاص می‌دهد و قدرت نقدشوندگی بیشتری دارد، نقش مهم‌تری در حفظ ارزش پول مردم در شرایط اقتصادی پرنوسان بر عهده دارد.»

بررسی تغییرات قیمتی ۱۰ مدل خودروی دهه ۸۰

بررسی‌های انجام‌شده نشان می‌دهد که قیمت ۱۰ مدل خودروی دهه هشتادی به طور میانگین با رشد ۵۰ برابری در بازار دست‌دوم‌ها مواجه شده است. در ادامه به چند نمونه از این تغییرات اشاره می‌شود:

• پراید: از ۸ میلیون تومان به ۴۱۲ میلیون تومان (بیش از ۵۰ برابر)
• هیوندای آوانته: از ۲۶ میلیون تومان به ۱ میلیارد و ۷۸۰ میلیون تومان (بیش از ۶۸ برابر)
• زانتیا: از ۲۸ میلیون تومان به ۱ میلیارد و ۸۷۶ میلیون تومان (حدود ۶۷ برابر)
• رنو مگان: از ۲۴ میلیون تومان به ۱ میلیارد و ۹۵۰ میلیون تومان (۸۱ برابر)
• پژو پارس: از ۱۵ میلیون تومان (سال ۸۷) به ۵۹۰ میلیون تومان (۳۹ برابر)
• پژو ۲۰۶ اس‌دی/تیپ دو: تیپ دو ۴۱ برابر و اس‌دی ۵۲ برابر شده است.
• پژو ۴۰۵ جی‌ال‌ایکس: از ۱۴ میلیون تومان به ۵۷۰ میلیون تومان (بیش از ۴۰ برابر)

عوامل مؤثر بر تغییر ماهیت خودرو

حسن کریمی‌سنجری، کارشناس صنعت خودرو، دلایل تبدیل خودرو به کالای ضروری و سرمایه‌ای را این‌گونه برشمرد:

• شرایط نامساعد حمل‌ونقل عمومی: خودرو به یک کالای ضروری و جایگزین برای خانوار تبدیل شده است.
• ارزش سرمایه‌گذاری بالا: قابلیت سرمایه‌ای بودن آن نسبت به مصرفی بودنش بیشتر است.
• فزونی تقاضا نسبت به عرضه: این عامل مقاومت قیمتی در برابر کاهش ایجاد می‌کند.
• نوسانات ارزی و نرخ تورم: این عوامل باعث حفظ ارزش سرمایه توسط خودرو می‌شوند.

کریمی در پاسخ به این پرسش که رشد قیمت خودروهای قدیمی بیشتر ناشی از تورم است یا کمبود عرضه، اظهار کرد: «هر دو عامل نرخ تورم و فزونی تقاضا در آن مؤثرند، اما اثر نرخ تورم بالاتر است.»

آیا مهار تورم قیمت خودرو را کاهش می‌دهد؟

افقه تاکید کرد که مهار تورم به معنای توقف کامل افزایش قیمت‌ها نیست، بلکه تنها سرعت رشد آن را کم می‌کند. وی گفت: «با این فرض، قیمت خودروهای کارکرده سقوط نخواهد کرد، بلکه تنها سرعت رشد آن کم می‌شود.»

دل‌انگیزان نیز افزود: «هرچند مهار موفقیت‌آمیز تورم منجر به کاهش تقاضای سفته‌بازانه برای این کالاها به عنوان لنگرگاه در برابر کاهش ارزش پول ملی خواهد شد، اما چالش اقتصادی کلیدی که این دارایی‌ها در آن نقش‌آفرین هستند، تنها تورم نیست؛ بلکه موضوع کاهش مستمر قدرت خرید حقیقی خانوارهاست.»

کریمی‌سنجری در این باره گفت: «اگر تورم مهار شود، تأثیری که بر جای می‌گذارد روی مؤلفه فزونی تقاضا است؛ بنابراین در شرایطی که تورم به ثبات می‌رسد، باید نسبت عرضه و تقاضا رعایت شود، اما قطعاً با مهار تورم شرایط در بازار خودروهای کارکرده بهتر خواهد شد.»